{"id":14811,"date":"2025-08-12T09:22:00","date_gmt":"2025-08-12T09:22:00","guid":{"rendered":"https:\/\/notabene.world\/nb\/?p=14811"},"modified":"2025-09-15T14:25:41","modified_gmt":"2025-09-15T14:25:41","slug":"zabytki-czy-zbytki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/notabene.world\/nb\/zabytki-czy-zbytki\/","title":{"rendered":"Zabytki czy zbytki?"},"content":{"rendered":"\n

Mamy AD 2025. Elon Musk chce nam przybli\u017cy\u0107 Mars i twierdzi, \u017ce ju\u017c nied\u0142ugo zabierze znaczn\u0105 grup\u0119 wybra\u0144c\u00f3w, aby zasiedli\u0107 nimi czerwon\u0105 planet\u0119. W tym samym czasie za nasz\u0105 wschodni\u0105 granic\u0105 wci\u0105\u017c trwa wojna, w trakcie kt\u00f3rej gin\u0105 ludzie i bynajmniej nie s\u0105 oni wy\u0142\u0105cznie \u017co\u0142nierzami dw\u00f3ch \u015bcieraj\u0105cych si\u0119 si\u0142\u2026 Sztuczna inteligencja podpowiada nam, jak malowa\u0107 obrazy, pisa\u0107\u2026 ba, nawet m\u00f3wi\u0107\u2026 Z niepokojem obserwujemy zmiany klimatu i zastanawiamy si\u0119, czy ich skutki dotkn\u0105 nas, czy raczej nasze dzieci i wnuki\u2026 Politycy r\u00f3\u017cnych opcji zarzucaj\u0105 sobie k\u0142amstwa i nadu\u017cycia coraz gwa\u0142towniej i coraz cz\u0119\u015bciej\u2026 Czy czas na to, aby spogl\u0105da\u0107 wstecz i zajmowa\u0107 si\u0119 dziedzictwem kulturowym ludzko\u015bci?<\/p>\n\n\n\n

Troska o to dziedzictwo mo\u017ce si\u0119 obecnie wydawa\u0107 czym\u015b, co najmniej, drugoplanowym. Winni\u015bmy przecie\u017c zabezpieczy\u0107 odpowiednie zasoby energii i surowc\u00f3w dla kolejnych pokole\u0144, aby mog\u0142y korzysta\u0107 przynajmniej z takiego dobrobytu, jakiego obecnie do\u015bwiadczamy. Oczywi\u015bcie poj\u0119cie tego dobrobytu jest bardzo wzgl\u0119dne, bo zale\u017cy przede wszystkim od naszego statusu. Z pewno\u015bci\u0105 \u00f3w dobrobyt jest czym\u015b ca\u0142kowicie abstrakcyjnym dla dzieci pracuj\u0105cych przy wydobyciu kobaltu, niezb\u0119dnego m.in. do tworzenia baterii do jak\u017ce powszechnie u\u017cywanych przez nas telefon\u00f3w, czy  do nap\u0119dzania elektrycznych samochod\u00f3w, obecnie jeszcze nie tak rozpowszechnionych.<\/p>\n\n\n\n

Przypuszczalnie nawet ograniczaj\u0105c terytorialnie nasz\u0105 refleksj\u0119 do kraju nad Wis\u0142\u0105 zauwa\u017cyliby\u015bmy znaczn\u0105 liczb\u0119 kontrast\u00f3w, kt\u00f3re wskazuj\u0105, \u017ce liczba os\u00f3b, kt\u00f3re mog\u0142yby \u201euskar\u017ca\u0107 si\u0119 na zbytek\u201d nie jest wcale a\u017c tak du\u017ca. Z tej perspektywy troska o zabytki i dziedzictwo przesz\u0142o\u015bci \u2013 zn\u00f3w \u2013 jawi\u0107 si\u0119 mo\u017ce\u2026 zbyteczn\u0105 lub, co najmniej, dyskusyjn\u0105. Porzucaj\u0105c jednak nasz\u0105 nieomal \u201enarodow\u0105\u201d sk\u0142onno\u015b\u0107 do narzekania, spr\u00f3bujmy si\u0119 zastanowi\u0107, czy przypadkiem dziedzictwo wiek\u00f3w minionych nie mog\u0142oby nam pokaza\u0107 czego\u015b wi\u0119cej, ni\u017c tylko u\u0142ud\u0119 \u201ezamierzch\u0142ej \u015bwietno\u015bci\u201d, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cemy przeciwstawia\u0107 obecnemu statusowi, kt\u00f3ry nas nie satysfakcjonuje, a cz\u0119sto nawet frustruje.<\/p>\n\n\n\n

Zastanawiaj\u0105c si\u0119 nad umiej\u0119tno\u015bciami ludzi, o kt\u00f3rych wiemy bardzo niewiele, chocia\u017cby dlatego, \u017ce \u017cyli 2000 czy 5000 lat temu, mimowolnie dokonujemy projekcji naszych obecnych mo\u017cliwo\u015bci na ich dorobek. Wy\u0142\u0105czamy \u015bwiadomo\u015b\u0107 up\u0142ywu lat i nagromadzenia do\u015bwiadcze\u0144 minionych pokole\u0144 w nas samych. Rzeczywi\u015bcie, czasem te do\u015bwiadczenia mog\u0105 si\u0119 wydawa\u0107 drugorz\u0119dne, albo przynajmniej nie najwa\u017cniejsze. Koniec ko\u0144c\u00f3w, to raczej kwestie spo\u0142eczne i kulturowe warunkowa\u0142y i warunkuj\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 dokonywania rzeczy niezwyk\u0142ych i niepowtarzalnych\u2026 Rola sprawcza, kt\u00f3r\u0105 cz\u0119sto przypisujemy wybitnej jednostce lub grupie inicjatywnej bywa r\u00f3wnie cz\u0119sto pochodn\u0105 uwarunkowa\u0144, w kt\u00f3rych owe jednostki lub grupy mog\u0142y zaistnie\u0107. Rozpatruj\u0105c wp\u0142yw osoby na losy \u015bwiata \u2013 nawet takiej jak Napoleon Bonaparte \u2013 musimy zwa\u017cy\u0107, i\u017c m\u00f3g\u0142 on zaistnie\u0107 m.in. dzi\u0119ki rewolucji, a z pewno\u015bci\u0105 ma\u0142o prawdopodobne by\u0142oby odegranie przez niego analogicznej dziejowej roli, gdyby Francj\u0105 nadal rz\u0105dzili Bourbonowie.<\/p>\n\n\n\n

Podany przyk\u0142ad m\u00f3g\u0142by by\u0107 przyczynkiem do sk\u0105din\u0105d ciekawej, akademickiej dyskusji, jednak\u017ce nie jest moim celem zastanawianie si\u0119 nad wskazanymi powy\u017cej uwarunkowaniami i ich wp\u0142ywem na proces dziejowy. Chodzi\u0142o raczej o zwr\u00f3cenie uwagi, i\u017c ci\u0105g\u0142e zmiany, w kt\u00f3rych uczestniczymy, niekoniecznie odnosz\u0105 si\u0119 do og\u00f3lnego statusu ludzko\u015bci jako takiej. Czy nasze pragnienia i d\u0105\u017cenia zmieni\u0142y si\u0119 w spos\u00f3b szczeg\u00f3lny w ci\u0105gu tysi\u0105cleci? Pieczo\u0142owicie zbierane, konserwowane i restaurowane zabytki \u2013 \u015bwiadkowie przesz\u0142o\u015bci nie wskazuj\u0105 raczej na nasz\u0105 znacz\u0105c\u0105 odr\u0119bno\u015b\u0107 od odleg\u0142ych w czasie \u201epraprzodk\u00f3w\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Chocia\u017c budowniczowie megalit\u00f3w rozsianych po Europie nie pozostawili \u017cadnych informacji, dlaczego wznosili budowle, kt\u00f3rych rozmiary oraz uk\u0142ad intryguj\u0105 i zachwycaj\u0105 nas tak\u017ce obecnie, odrzucaj\u0105c udzia\u0142 kosmit\u00f3w w ich powstaniu, mo\u017cemy, z du\u017c\u0105 doz\u0105 prawdopodobie\u0144stwa, okre\u015bli\u0107 przyczyn\u0119 lub kilka mo\u017cliwych przyczyn tego \u201eprehistorycznego trendu\u201d. Skoro cz\u0119\u015b\u0107 z tych budowli by\u0142a grobowcami, tak jak nasze \u201epolskie piramidy\u201d czyli grobowce z okresu neolitu, nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce powsta\u0142y one na \u017cyczenie jednostek lub grup sprawuj\u0105cych w\u0142adz\u0119 nad \u00f3wczesnymi spo\u0142eczno\u015bciami. Pretekstem oczywi\u015bcie m\u00f3g\u0142 by\u0107 system wierze\u0144, ale pow\u00f3d faktyczny wydaje si\u0119 dok\u0142adnie taki sam, jak w przypadku nowo\u017cytnych lub ca\u0142kiem nam wsp\u00f3\u0142czesnych d\u0105\u017ce\u0144 do po\u015bmiertnego upami\u0119tnienia przedstawicieli elit sprawuj\u0105cych w\u0142adz\u0119 lub posiadaj\u0105cych po prostu znacz\u0105ce zasoby, kt\u00f3re umo\u017cliwia\u0142y lub umo\u017cliwiaj\u0105 okaza\u0142e sepulkralne realizacje, przynajmniej przez czas jaki\u015b podziwiane przez potomnych. Kolejn\u0105 analogi\u0105 s\u0105 fundatorzy, a p\u00f3\u017aniej restauratorzy ko\u015bcio\u0142\u00f3w, gdy\u017c tak\u017ce w ich przypadku mo\u017cemy zastanawia\u0107 si\u0119, w jakim stopniu motywowa\u0142a ich religia, w jakim za\u015b ch\u0119\u0107 upami\u0119tnienia samych siebie, jako sprawc\u00f3w powstania lub odnowienia sakralnych budowli. Oczywi\u015bcie megality nie b\u0119d\u0105ce grobowcami s\u0105 dla nas wci\u0105\u017c w jakim\u015b stopniu zagadk\u0105 je\u015bli chodzi o spe\u0142niane funkcje, jednak ma\u0142o prawdopodobne wydaje si\u0119 ich powstanie za spraw\u0105 \u201epospolitego ruszenia\u201d w obr\u0119bie pradziejowych spo\u0142eczno\u015bci doby neolitu i wczesnej epoki br\u0105zu. Tak\u017ce i w tym przypadku powinni\u015bmy raczej bra\u0107 pod uwag\u0119 sprawcz\u0105 moc elit\u2026<\/p>\n\n\n\n

Trzeba tu ponownie zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na uwarunkowania, kt\u00f3re ukszta\u0142towa\u0142y owe elity. Z pewno\u015bci\u0105 by\u0142o to przyw\u00f3dztwo oparte o pewne cechy, kt\u00f3rych obecnie mo\u017cemy si\u0119 wy\u0142\u0105cznie domy\u015bla\u0107, nie posiadaj\u0105c \u017cadnych zachowanych opis\u00f3w tych\u017ce cech. Sprawowanie w\u0142adzy wi\u0105za\u0142o si\u0119 zapewne tak\u017ce z wi\u0119ksz\u0105 zasobno\u015bci\u0105, co w pewnym stopniu potwierdzaj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a archeologiczne. Jednak\u017ce, czy owa zasobno\u015b\u0107 by\u0142a w\u00f3wczas jedynie przywilejem elit, trudno stwierdzi\u0107 jednoznacznie, zw\u0142aszcza, \u017ce m\u00f3wimy tu o do\u015b\u0107 znacznym terytorium Europy, gdzie obserwujemy bardzo r\u00f3\u017cne formy megalit\u00f3w powsta\u0142ych wysi\u0142kiem wielu grup ludzkich. Umiej\u0119tno\u015b\u0107 zgromadzenia przez nich nadwy\u017cek pozwala\u0142a na po\u015bwi\u0119cenie czasu na kreacj\u0119 budowli nieposiadaj\u0105cych \u2013 w naszej ocenie \u2013 praktycznego znaczenia dla wytwarzania \u017cywno\u015bci, kt\u00f3remu nie wszyscy cz\u0142onkowie spo\u0142eczno\u015bci musieli si\u0119 oddawa\u0107, skoro w\u015br\u00f3d nich by\u0142a zapewne znacz\u0105ca liczba budowniczych. Oczywi\u015bcie nie mo\u017cna wykluczy\u0107, \u017ce imperatyw do tworzenia tych struktur, po cz\u0119\u015bci m\u00f3g\u0142 wynika\u0107 z \u00f3wczesnych wierze\u0144, np. ch\u0119ci zapobie\u017cenia gwa\u0142townym zjawiskom pogodowym, kt\u00f3re mog\u0142y podci\u0105\u0107 podstawy egzystencji ca\u0142ych spo\u0142eczno\u015bci. D\u0105\u017cenie do dobrostanu i ch\u0119\u0107 utrzymania go za wszelk\u0105 cen\u0119 jest zatem prawdopodobnie g\u0142\u00f3wnym wyt\u0142umaczeniem dla kreacji struktur nazywanych obecnie megalitami. Nawet te, kt\u00f3re by\u0142y miejscem elitarnych poch\u00f3wk\u00f3w, mog\u0142y w mniemaniu ich budowniczych zapewnia\u0107 opiek\u0119 zmar\u0142ych zarz\u0105dc\u00f3w lub w\u0142adaj\u0105cych nad spo\u0142eczno\u015bci\u0105. Niestety, nie ustalimy jaki procent prawdy zawieraj\u0105 nasze domys\u0142y oparte, po cz\u0119\u015bci, o analogie do zdecydowanie lepiej poznanych dzi\u0119ki pisemnym \u015bwiadectwom cywilizacji: egipskiej czy mezopotamskiej.<\/p>\n\n\n\n

Nasze ziemie dostarczaj\u0105 natomiast jeszcze innych dowod\u00f3w na dzia\u0142alno\u015b\u0107 ludzk\u0105, kt\u00f3rej skala wymaga\u0142a z pewno\u015bci\u0105 dobrej organizacji i zarz\u0105dzania. Krzemie\u0144 pasiasty wydobywany przez ponad dwa tysi\u0105clecia na gruntach po\u0142o\u017conej w pobli\u017cu obecnego Ostrowca \u015awi\u0119tokrzyskiego dawnej wsi Krzemionki wydaje si\u0119 ciekawym przyk\u0142adem surowca, kt\u00f3ry mobilizowa\u0142 do wzmo\u017conej i po cz\u0119\u015bci trudno wyt\u0142umaczalnej pracy. Zadziwia\u0107 mo\u017ce sama powierzchnia, na kt\u00f3rej notujemy relikty pradziejowych wyrobisk g\u00f3rniczych, bo wykracza ona zdecydowanie poza area\u0142 nieistniej\u0105cej obecnie wsi Krzemionki, obejmuj\u0105c ok. 70 ha. Liczba pozosta\u0142o\u015bci po kopalniach jest r\u00f3wnie\u017c niebagatelna. Si\u0119ga 4000 dotychczas zidentyfikowanych \u015blad\u00f3w po szybach i ha\u0142dach. Pole krzemionkowskie jest, co prawda, powierzchniowo najwi\u0119ksze, ale w jego pobli\u017cu mamy potwierdzenie istnienia kolejnych kilkunastu p\u00f3l eksploatacyjnych. Jedynie kolejne dwa \u2013 rozpoznane wst\u0119pnie przez badania archeologiczne, nosz\u0105ce nazwy Borownia i Korycizna \u2013 zosta\u0142y wskazane we wniosku nominacyjnym na List\u0119 UNESCO Krzemionkowskiego Regionu Prehistorycznego G\u00f3rnictwa Krzemienia Pasiastego – jako kolejne jego komponenty. Wzg\u00f3rze \u201eGawroniec\u201d w \u0106mielowie zawieraj\u0105ce relikty osady ludzi eksploatuj\u0105cych krzemionkowskie kopalnie sta\u0142o si\u0119 dope\u0142nieniem ww. wniosku, kt\u00f3ry zosta\u0142 pozytywnie przyj\u0119ty przez Komitet \u015awiatowy, a unikalno\u015b\u0107 tego zespo\u0142u zabytk\u00f3w potwierdzono 6 lat temu wpisem na List\u0119 \u015awiatowego Dziedzictwa.<\/p>\n\n\n\n

Czy\u017cby\u015bmy uznawali za wyj\u0105tkowy pomys\u0142 lokalnych elit na dodatkowe zaj\u0119cie dla innych cz\u0142onk\u00f3w pradziejowych spo\u0142eczno\u015bci zamieszkuj\u0105cych dolin\u0119 rzeki Kamiennej i obrze\u017ce Wy\u017cyny Sandomierskiej? Czy\u017cby ten proceder \u2013 niezwykle zaawansowany pod wzgl\u0119dem r\u00f3\u017cnych stosowanych tu  technik wydobywczych i jednocze\u015bnie bardzo d\u0142ugotrwa\u0142y, anga\u017cuj\u0105cy przez stulecia r\u00f3\u017cne grupy ludzkie, by\u0142 tylko skutkiem \u201emody\u201d na surowiec, kt\u00f3rego walory estetyczne wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 wi\u0119ksze ni\u017c te praktyczne? Czy kilkusetkilometrowy, daleki zasi\u0119g wyst\u0119powania siekier z krzemienia pasiastego mo\u017cna t\u0142umaczy\u0107 jako jeden z przemijaj\u0105cych trend\u00f3w i pr\u00f3bowa\u0107 go por\u00f3wnywa\u0107 do znanych nam wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie zjawisk? Odno\u015bnie rysunk\u00f3w pozostawionych przez pradziejowych g\u00f3rnik\u00f3w na wapiennych \u015bcianach kopal\u0144 krzemionkowskich nie mo\u017cemy wskaza\u0107 pewnych, wsp\u00f3\u0142czesnych im analogii\u2026 Oczywi\u015bcie mo\u017cemy nadal brn\u0105\u0107 w mniej lub bardziej prawdopodobne pr\u00f3by interpretacji \u2013 nie tylko ww. arte-fakt\u00f3w. Dokonuj\u0105c pr\u00f3by ca\u0142o\u015bciowej oceny dojdziemy jednakowo\u017c do wniosku, kt\u00f3rego skutkiem by\u0142a decyzja UNESCO. Nawet bardzo sil\u0105c si\u0119 na znalezienie odpowiednik\u00f3w dla fenomenu krzemiennego regionu nad Kamienn\u0105, nie odnajdziemy czego\u015b por\u00f3wnywalnego ani w Polsce, ani w Europie, ani na \u015bwiecie.<\/p>\n\n\n\n

Nasza \u015bwiadomo\u015b\u0107 jest jednak ca\u0142y czas ograniczona postrzeganiem \u015bwiata z perspektywy zaledwie kilku pokole\u0144 wstecz, a jednocze\u015bnie rzadko zmusza nas do spojrzenia na perspektywy pokole\u0144 nast\u0119pnych. Po cz\u0119\u015bci przyzwyczaili\u015bmy si\u0119, \u017ce te horyzonty wyznaczaj\u0105 za nas uwarunkowania geopolityczne i trendy. Nasz jednostkowy wp\u0142yw na nie wydaje si\u0119 cz\u0119sto iluzoryczny lub wr\u0119cz \u017caden, pomimo, i\u017c akurat jako spo\u0142ecze\u0144stwo mamy szcz\u0119\u015bcie funkcjonowa\u0107 w systemie demokratycznym. To ostatnio wymienione uwarunkowanie pozwala mi na wyra\u017cenie ostro\u017cnej, lecz jednak nadziei. Nadziei, \u017ce pomimo fakt\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0142yby \u015bwiadczy\u0107 o traktowaniu przez nas wielu zabytk\u00f3w jak nieistotnych dla naszej egzystencji zbytk\u00f3w, b\u0119dziemy w stanie uchroni\u0107 najwa\u017cniejsze dla nas dziedzictwo podobne krzemionkowskim polom g\u00f3rniczym przed utrat\u0105 nale\u017cnego im statusu i degradacj\u0105.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>
\n

Andrzej Przychodni<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dr Andrzej Przychodni. Ur. w Kielcach w 1970 r. Uko\u0144czy\u0142 Archeologi\u0119 Polski i Powszechn\u0105 na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim w roku 1996. W latach 1995 – 2017 zatrudniony w urz\u0119dzie konserwatorskim w Kielcach, gdzie pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 g\u0142. spec. ds. zabytk\u00f3w archeologicznych w woj. \u015bwi\u0119tokrzyskim. Jego zainteresowania badawcze koncentruj\u0105 si\u0119 na osadnictwie kultury przeworskiej w dorzeczu g\u00f3rnej i \u015brodkowej Nidy, chronologii okresu rzymskiego oraz nap\u0142ywie import\u00f3w rzymskich na terytorium ziem polskich. W roku 2013 obroni\u0142 na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego prac\u0119 doktorsk\u0105 pt. „Nap\u0142yw terra sigillata na terytorium kultury przeworskiej” promowan\u0105 przez prof. dr. hab. Piotra Kaczanowskiego. Jest autorem lub wsp\u00f3\u0142autorem kilkudziesi\u0119ciu artyku\u0142\u00f3w oraz rozdzia\u0142\u00f3w monografii o charakterze naukowym i popularnonaukowym. By\u0142 r\u00f3wnie\u017c cz\u0142onkiem zespo\u0142\u00f3w redakcyjnych monografii. Jest wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cycielem, a w latach 2013\u20132021 pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 prezesa \u015awi\u0119tokrzyskiego Stowarzyszenia Dziedzictwa Przemys\u0142owego – organizacji spo\u0142ecznej realizuj\u0105cej m.in. projekt „Cz\u0142owiek i \u017belazo w pierwszych wiekach naszej ery” w czasie wydarze\u0144 plenerowych „\u017belazne Korzenie” w Starachowicach (tak\u017ce obecnie) i „Dymarki \u015awi\u0119tokrzyskie” w Nowej S\u0142upi (od 1999 do 2016 roku). Popularyzacja archeologii jest jego pasj\u0105, kt\u00f3rej innym przejawem jest tak\u017ce wydanie powie\u015bci historycznej ISA. Zajmuje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c rekonstrukcj\u0105 technik garncarskich z terenu dawnych prowincji rzymskich oraz obszaru Barbaricum. W latach 2017-2018 pracowa\u0142 w Dziale Archeologii Muzeum Okr\u0119gowego w Sandomierzu, b\u0119d\u0105c kierownikiem dzia\u0142u, a w roku 2018 przez kilka miesi\u0119cy pe\u0142ni\u0105c obowi\u0105zki dyrektora. Uczestniczy\u0142 p\u00f3\u017aniej w archeologicznych badaniach ratowniczych na terenie Niemiec. W roku 2019 wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w konkursie na stanowisko dyrektora Muzeum Historyczno-Archeologicznego w Ostrowcu \u015awi\u0119tokrzyskim, w kt\u00f3rego efekcie zosta\u0142 dyrektorem plac\u00f3wki i pe\u0142ni t\u0119 funkcj\u0119 do dzisiaj. W sk\u0142ad jednostki wchodz\u0105 dwa oddzia\u0142y: Muzeum Archeologiczne i Rezerwat Krzemionki oraz Pa\u0142ac Wielopolskich w Cz\u0119stocicach. Muzeum sprawuje opiek\u0119 nad Krzemionkowskim Regionem Prehistorycznego G\u00f3rnictwa Krzemienia Pasiastego wpisanym List\u0119 UNESCO w lipcu roku 2019.<\/p>\n\n\n\n

https:\/\/independent.academia.edu\/AndrzejPrzychodni<\/a><\/p>\n\n\n\n

https:\/\/muzeumostrowiec.pl\/<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n<\/div><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Nasze ziemie dostarczaj\u0105 natomiast jeszcze innych dowod\u00f3w na dzia\u0142alno\u015b\u0107 ludzk\u0105, kt\u00f3rej skala wymaga\u0142a z pewno\u015bci\u0105 dobrej organizacji i zarz\u0105dzania. Krzemie\u0144 pasiasty wydobywany przez ponad dwa tysi\u0105clecia na gruntach po\u0142o\u017conej w pobli\u017cu obecnego Ostrowca \u015awi\u0119tokrzyskiego dawnej wsi Krzemionki wydaje si\u0119 ciekawym przyk\u0142adem surowca, kt\u00f3ry mobilizowa\u0142 do wzmo\u017conej i po cz\u0119\u015bci trudno wyt\u0142umaczalnej pracy. Zadziwia\u0107 mo\u017ce sama powierzchnia, na kt\u00f3rej notujemy relikty pradziejowych wyrobisk g\u00f3rniczych, bo wykracza ona zdecydowanie poza area\u0142 nieistniej\u0105cej obecnie wsi Krzemionki, obejmuj\u0105c ok. 70 ha.
\n
\nLiczba pozosta\u0142o\u015bci po kopalniach jest r\u00f3wnie\u017c niebagatelna. Si\u0119ga 4000 dotychczas zidentyfikowanych \u015blad\u00f3w po szybach i ha\u0142dach. Pole krzemionkowskie jest, co prawda, powierzchniowo najwi\u0119ksze, ale w jego pobli\u017cu mamy potwierdzenie istnienia kolejnych kilkunastu p\u00f3l eksploatacyjnych. Jedynie kolejne dwa \u2013 rozpoznane wst\u0119pnie przez badania archeologiczne, nosz\u0105ce nazwy Borownia i Korycizna \u2013 zosta\u0142y wskazane we wniosku nominacyjnym na List\u0119 UNESCO Krzemionkowskiego Regionu Prehistorycznego G\u00f3rnictwa Krzemienia Pasiastego – jako kolejne jego komponenty.
\n
\nWzg\u00f3rze \u201eGawroniec\u201d w \u0106mielowie zawieraj\u0105ce relikty osady ludzi eksploatuj\u0105cych krzemionkowskie kopalnie sta\u0142o si\u0119 dope\u0142nieniem ww. wniosku, kt\u00f3ry zosta\u0142 pozytywnie przyj\u0119ty przez Komitet \u015awiatowy, a unikalno\u015b\u0107 tego zespo\u0142u zabytk\u00f3w potwierdzono w roku 2019 wpisem na List\u0119 \u015awiatowego Dziedzictwa.
\n
\nNasza \u015bwiadomo\u015b\u0107 jest ca\u0142y czas ograniczona postrzeganiem \u015bwiata z perspektywy zaledwie kilku pokole\u0144 wstecz, a jednocze\u015bnie rzadko zmusza nas do spojrzenia na perspektywy pokole\u0144 nast\u0119pnych. Po cz\u0119\u015bci przyzwyczaili\u015bmy si\u0119, \u017ce te horyzonty wyznaczaj\u0105 za nas uwarunkowania geopolityczne i trendy.
\n
\nNasz jednostkowy wp\u0142yw na nie wydaje si\u0119 cz\u0119sto iluzoryczny lub wr\u0119cz \u017caden, pomimo, i\u017c akurat jako spo\u0142ecze\u0144stwo mamy szcz\u0119\u015bcie funkcjonowa\u0107 w systemie demokratycznym. To ostatnio wymienione uwarunkowanie pozwala mi na wyra\u017cenie ostro\u017cnej, lecz jednak nadziei. Nadziei, \u017ce pomimo fakt\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0142yby \u015bwiadczy\u0107 o traktowaniu przez nas wielu zabytk\u00f3w jak nieistotnych dla naszej egzystencji zbytk\u00f3w, b\u0119dziemy w stanie uchroni\u0107 najwa\u017cniejsze dla nas dziedzictwo podobne krzemionkowskim polom g\u00f3rniczym przed utrat\u0105 nale\u017cnego im statusu i degradacj\u0105.<\/p>\n","protected":false},"author":34,"featured_media":16743,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_container_layout":"no_sidebar_content_centered","colormag_page_sidebar_layout":"no_sidebar","_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[73,240],"tags":[],"class_list":["post-14811","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia","category-notabene"],"yoast_head":"\nZabytki czy zbytki? - NOTABENE.WORLD<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/notabene.world\/nb\/zabytki-czy-zbytki\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Zabytki czy zbytki? - NOTABENE.WORLD\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Nasze ziemie dostarczaj\u0105 natomiast jeszcze innych dowod\u00f3w na dzia\u0142alno\u015b\u0107 ludzk\u0105, kt\u00f3rej skala wymaga\u0142a z pewno\u015bci\u0105 dobrej organizacji i zarz\u0105dzania. Krzemie\u0144 pasiasty wydobywany przez ponad dwa tysi\u0105clecia na gruntach po\u0142o\u017conej w pobli\u017cu obecnego Ostrowca \u015awi\u0119tokrzyskiego dawnej wsi Krzemionki wydaje si\u0119 ciekawym przyk\u0142adem surowca, kt\u00f3ry mobilizowa\u0142 do wzmo\u017conej i po cz\u0119\u015bci trudno wyt\u0142umaczalnej pracy. Zadziwia\u0107 mo\u017ce sama powierzchnia, na kt\u00f3rej notujemy relikty pradziejowych wyrobisk g\u00f3rniczych, bo wykracza ona zdecydowanie poza area\u0142 nieistniej\u0105cej obecnie wsi Krzemionki, obejmuj\u0105c ok. 70 ha. Liczba pozosta\u0142o\u015bci po kopalniach jest r\u00f3wnie\u017c niebagatelna. Si\u0119ga 4000 dotychczas zidentyfikowanych \u015blad\u00f3w po szybach i ha\u0142dach. Pole krzemionkowskie jest, co prawda, powierzchniowo najwi\u0119ksze, ale w jego pobli\u017cu mamy potwierdzenie istnienia kolejnych kilkunastu p\u00f3l eksploatacyjnych. Jedynie kolejne dwa \u2013 rozpoznane wst\u0119pnie przez badania archeologiczne, nosz\u0105ce nazwy Borownia i Korycizna \u2013 zosta\u0142y wskazane we wniosku nominacyjnym na List\u0119 UNESCO Krzemionkowskiego Regionu Prehistorycznego G\u00f3rnictwa Krzemienia Pasiastego - jako kolejne jego komponenty. Wzg\u00f3rze \u201eGawroniec\u201d w \u0106mielowie zawieraj\u0105ce relikty osady ludzi eksploatuj\u0105cych krzemionkowskie kopalnie sta\u0142o si\u0119 dope\u0142nieniem ww. wniosku, kt\u00f3ry zosta\u0142 pozytywnie przyj\u0119ty przez Komitet \u015awiatowy, a unikalno\u015b\u0107 tego zespo\u0142u zabytk\u00f3w potwierdzono w roku 2019 wpisem na List\u0119 \u015awiatowego Dziedzictwa. Nasza \u015bwiadomo\u015b\u0107 jest ca\u0142y czas ograniczona postrzeganiem \u015bwiata z perspektywy zaledwie kilku pokole\u0144 wstecz, a jednocze\u015bnie rzadko zmusza nas do spojrzenia na perspektywy pokole\u0144 nast\u0119pnych. Po cz\u0119\u015bci przyzwyczaili\u015bmy si\u0119, \u017ce te horyzonty wyznaczaj\u0105 za nas uwarunkowania geopolityczne i trendy. Nasz jednostkowy wp\u0142yw na nie wydaje si\u0119 cz\u0119sto iluzoryczny lub wr\u0119cz \u017caden, pomimo, i\u017c akurat jako spo\u0142ecze\u0144stwo mamy szcz\u0119\u015bcie funkcjonowa\u0107 w systemie demokratycznym. To ostatnio wymienione uwarunkowanie pozwala mi na wyra\u017cenie ostro\u017cnej, lecz jednak nadziei. Nadziei, \u017ce pomimo fakt\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0142yby \u015bwiadczy\u0107 o traktowaniu przez nas wielu zabytk\u00f3w jak nieistotnych dla naszej egzystencji zbytk\u00f3w, b\u0119dziemy w stanie uchroni\u0107 najwa\u017cniejsze dla nas dziedzictwo podobne krzemionkowskim polom g\u00f3rniczym przed utrat\u0105 nale\u017cnego im statusu i degradacj\u0105.\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/notabene.world\/nb\/zabytki-czy-zbytki\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"NOTABENE.WORLD\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Notabene.World\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-08-12T09:22:00+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-09-15T14:25:41+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/krz-25.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"800\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"445\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Andrzej Przychodni\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Andrzej Przychodni\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"10 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/zabytki-czy-zbytki\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/zabytki-czy-zbytki\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"Andrzej Przychodni\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/2b7cad700674930906781d67215bede8\"},\"headline\":\"Zabytki czy zbytki?\",\"datePublished\":\"2025-08-12T09:22:00+00:00\",\"dateModified\":\"2025-09-15T14:25:41+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/zabytki-czy-zbytki\\\/\"},\"wordCount\":2076,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/zabytki-czy-zbytki\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/i0.wp.com\\\/notabene.world\\\/nb\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/08\\\/krz-25.jpg?fit=800%2C445&ssl=1\",\"articleSection\":[\"Historia\",\"NOTABENE 1985-2025\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/zabytki-czy-zbytki\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/zabytki-czy-zbytki\\\/\",\"name\":\"Zabytki czy zbytki? - NOTABENE.WORLD\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/zabytki-czy-zbytki\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/zabytki-czy-zbytki\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/i0.wp.com\\\/notabene.world\\\/nb\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/08\\\/krz-25.jpg?fit=800%2C445&ssl=1\",\"datePublished\":\"2025-08-12T09:22:00+00:00\",\"dateModified\":\"2025-09-15T14:25:41+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/zabytki-czy-zbytki\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/zabytki-czy-zbytki\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/zabytki-czy-zbytki\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/i0.wp.com\\\/notabene.world\\\/nb\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/08\\\/krz-25.jpg?fit=800%2C445&ssl=1\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/i0.wp.com\\\/notabene.world\\\/nb\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/08\\\/krz-25.jpg?fit=800%2C445&ssl=1\",\"width\":800,\"height\":445},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/zabytki-czy-zbytki\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Zabytki czy zbytki?\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/\",\"name\":\"NOTABENE.WORLD\",\"description\":\"Przekaz. Warto\u015bci. Wsp\u00f3lnota.\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/#organization\",\"name\":\"NOTABENE.WORLD\",\"url\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2022\\\/01\\\/NB-club-start-www1.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2022\\\/01\\\/NB-club-start-www1.jpg\",\"width\":1000,\"height\":839,\"caption\":\"NOTABENE.WORLD\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Notabene.World\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/2b7cad700674930906781d67215bede8\",\"name\":\"Andrzej Przychodni\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/59cf61ea3d9013b543b2632c50eed86eaf659f714e68a721e67a1a746964b8be?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/59cf61ea3d9013b543b2632c50eed86eaf659f714e68a721e67a1a746964b8be?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/59cf61ea3d9013b543b2632c50eed86eaf659f714e68a721e67a1a746964b8be?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Andrzej Przychodni\"},\"url\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/author\\\/an-p\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Zabytki czy zbytki? - NOTABENE.WORLD","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/notabene.world\/nb\/zabytki-czy-zbytki\/","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Zabytki czy zbytki? - NOTABENE.WORLD","og_description":"Nasze ziemie dostarczaj\u0105 natomiast jeszcze innych dowod\u00f3w na dzia\u0142alno\u015b\u0107 ludzk\u0105, kt\u00f3rej skala wymaga\u0142a z pewno\u015bci\u0105 dobrej organizacji i zarz\u0105dzania. Krzemie\u0144 pasiasty wydobywany przez ponad dwa tysi\u0105clecia na gruntach po\u0142o\u017conej w pobli\u017cu obecnego Ostrowca \u015awi\u0119tokrzyskiego dawnej wsi Krzemionki wydaje si\u0119 ciekawym przyk\u0142adem surowca, kt\u00f3ry mobilizowa\u0142 do wzmo\u017conej i po cz\u0119\u015bci trudno wyt\u0142umaczalnej pracy. Zadziwia\u0107 mo\u017ce sama powierzchnia, na kt\u00f3rej notujemy relikty pradziejowych wyrobisk g\u00f3rniczych, bo wykracza ona zdecydowanie poza area\u0142 nieistniej\u0105cej obecnie wsi Krzemionki, obejmuj\u0105c ok. 70 ha. Liczba pozosta\u0142o\u015bci po kopalniach jest r\u00f3wnie\u017c niebagatelna. Si\u0119ga 4000 dotychczas zidentyfikowanych \u015blad\u00f3w po szybach i ha\u0142dach. Pole krzemionkowskie jest, co prawda, powierzchniowo najwi\u0119ksze, ale w jego pobli\u017cu mamy potwierdzenie istnienia kolejnych kilkunastu p\u00f3l eksploatacyjnych. Jedynie kolejne dwa \u2013 rozpoznane wst\u0119pnie przez badania archeologiczne, nosz\u0105ce nazwy Borownia i Korycizna \u2013 zosta\u0142y wskazane we wniosku nominacyjnym na List\u0119 UNESCO Krzemionkowskiego Regionu Prehistorycznego G\u00f3rnictwa Krzemienia Pasiastego - jako kolejne jego komponenty. Wzg\u00f3rze \u201eGawroniec\u201d w \u0106mielowie zawieraj\u0105ce relikty osady ludzi eksploatuj\u0105cych krzemionkowskie kopalnie sta\u0142o si\u0119 dope\u0142nieniem ww. wniosku, kt\u00f3ry zosta\u0142 pozytywnie przyj\u0119ty przez Komitet \u015awiatowy, a unikalno\u015b\u0107 tego zespo\u0142u zabytk\u00f3w potwierdzono w roku 2019 wpisem na List\u0119 \u015awiatowego Dziedzictwa. Nasza \u015bwiadomo\u015b\u0107 jest ca\u0142y czas ograniczona postrzeganiem \u015bwiata z perspektywy zaledwie kilku pokole\u0144 wstecz, a jednocze\u015bnie rzadko zmusza nas do spojrzenia na perspektywy pokole\u0144 nast\u0119pnych. Po cz\u0119\u015bci przyzwyczaili\u015bmy si\u0119, \u017ce te horyzonty wyznaczaj\u0105 za nas uwarunkowania geopolityczne i trendy. Nasz jednostkowy wp\u0142yw na nie wydaje si\u0119 cz\u0119sto iluzoryczny lub wr\u0119cz \u017caden, pomimo, i\u017c akurat jako spo\u0142ecze\u0144stwo mamy szcz\u0119\u015bcie funkcjonowa\u0107 w systemie demokratycznym. To ostatnio wymienione uwarunkowanie pozwala mi na wyra\u017cenie ostro\u017cnej, lecz jednak nadziei. Nadziei, \u017ce pomimo fakt\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0142yby \u015bwiadczy\u0107 o traktowaniu przez nas wielu zabytk\u00f3w jak nieistotnych dla naszej egzystencji zbytk\u00f3w, b\u0119dziemy w stanie uchroni\u0107 najwa\u017cniejsze dla nas dziedzictwo podobne krzemionkowskim polom g\u00f3rniczym przed utrat\u0105 nale\u017cnego im statusu i degradacj\u0105.","og_url":"https:\/\/notabene.world\/nb\/zabytki-czy-zbytki\/","og_site_name":"NOTABENE.WORLD","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Notabene.World","article_published_time":"2025-08-12T09:22:00+00:00","article_modified_time":"2025-09-15T14:25:41+00:00","og_image":[{"width":800,"height":445,"url":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/krz-25.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Andrzej Przychodni","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":"Andrzej Przychodni","Szacowany czas czytania":"10 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/zabytki-czy-zbytki\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/zabytki-czy-zbytki\/"},"author":{"name":"Andrzej Przychodni","@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/#\/schema\/person\/2b7cad700674930906781d67215bede8"},"headline":"Zabytki czy zbytki?","datePublished":"2025-08-12T09:22:00+00:00","dateModified":"2025-09-15T14:25:41+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/zabytki-czy-zbytki\/"},"wordCount":2076,"publisher":{"@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/zabytki-czy-zbytki\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/i0.wp.com\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/krz-25.jpg?fit=800%2C445&ssl=1","articleSection":["Historia","NOTABENE 1985-2025"],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/zabytki-czy-zbytki\/","url":"https:\/\/notabene.world\/nb\/zabytki-czy-zbytki\/","name":"Zabytki czy zbytki? - NOTABENE.WORLD","isPartOf":{"@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/zabytki-czy-zbytki\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/zabytki-czy-zbytki\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/i0.wp.com\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/krz-25.jpg?fit=800%2C445&ssl=1","datePublished":"2025-08-12T09:22:00+00:00","dateModified":"2025-09-15T14:25:41+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/zabytki-czy-zbytki\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/notabene.world\/nb\/zabytki-czy-zbytki\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/zabytki-czy-zbytki\/#primaryimage","url":"https:\/\/i0.wp.com\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/krz-25.jpg?fit=800%2C445&ssl=1","contentUrl":"https:\/\/i0.wp.com\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/krz-25.jpg?fit=800%2C445&ssl=1","width":800,"height":445},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/zabytki-czy-zbytki\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/notabene.world\/nb\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Zabytki czy zbytki?"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/#website","url":"https:\/\/notabene.world\/nb\/","name":"NOTABENE.WORLD","description":"Przekaz. Warto\u015bci. Wsp\u00f3lnota.","publisher":{"@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/notabene.world\/nb\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/#organization","name":"NOTABENE.WORLD","url":"https:\/\/notabene.world\/nb\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/NB-club-start-www1.jpg","contentUrl":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/NB-club-start-www1.jpg","width":1000,"height":839,"caption":"NOTABENE.WORLD"},"image":{"@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Notabene.World"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/#\/schema\/person\/2b7cad700674930906781d67215bede8","name":"Andrzej Przychodni","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/59cf61ea3d9013b543b2632c50eed86eaf659f714e68a721e67a1a746964b8be?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/59cf61ea3d9013b543b2632c50eed86eaf659f714e68a721e67a1a746964b8be?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/59cf61ea3d9013b543b2632c50eed86eaf659f714e68a721e67a1a746964b8be?s=96&d=mm&r=g","caption":"Andrzej Przychodni"},"url":"https:\/\/notabene.world\/nb\/author\/an-p\/"}]}},"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/krz-25.jpg?fit=800%2C445&ssl=1","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/pdCobN-3QT","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14811","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/users\/34"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14811"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14811\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":16862,"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14811\/revisions\/16862"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/media\/16743"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14811"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14811"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14811"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}