{"id":16887,"date":"2026-04-28T12:05:09","date_gmt":"2026-04-28T12:05:09","guid":{"rendered":"https:\/\/notabene.world\/nb\/?p=16887"},"modified":"2026-05-02T12:20:11","modified_gmt":"2026-05-02T12:20:11","slug":"nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/notabene.world\/nb\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\/","title":{"rendered":"NB 1989: Gustaw Herling-Grudzi\u0144ski – \u015awiadectwo prawdy"},"content":{"rendered":"\n

Zbigniew Herbert: Ocala\u0142e\u015b nie po to, aby \u017cy\u0107, masz ma\u0142o czasu, trzeba da\u0107 \u015bwiadectwo<\/em> <\/p>\n\n\n\n

Ilustracja \u2022 Ignacy Jakubczyk<\/p>\n\n\n\n

Wiele racji mia\u0142 Artur Sandauer, gdy stwierdzi\u0142 swego czasu, \u017ce w Polsce nie istnieje autentyczne \u017cycie literackie, pisanie o literaturze ma charakter okazjonalny. Fale zainteresowania przychodz\u0105 i odchodz\u0105, nie pozostawiaj\u0105c cz\u0119sto istotnego \u015bladu. Wkr\u00f3tce b\u0119dziemy zapewne obserwowa\u0107 kolejn\u0105 tego rodzaju fal\u0119, kt\u00f3ra pojawi si\u0119 w zwi\u0105zku z og\u0142oszeniem w wydawnictwa pierwszego obiegu „Innego \u015bwiata” i „Dziennika pisanego noc\u0105” Gustawa Herlinga Grudzi\u0144skiego. Czy okazjonalne publikacje na temat tw\u00f3rczo\u015bci autora „Drugiego przyj\u015bcia” zaowocuj\u0105 intelektualnie wa\u017cn\u0105 tre\u015bci\u0105? Trudno o tym wyrokowa\u0107. Z pewno\u015bci\u0105 dzie\u0142o Grudzi\u0144skiego, dzie\u0142o nie zamkni\u0119te, wymaga bogatego komentarza. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Herlinga jest jak dot\u0105d w naszym kraju wysp\u0105, zaledwie naznaczon\u0105 \u015bladami badania. [1] Podobnie dzieje si\u0119 z innymi artystami s\u0142owa, nie tylko emigracyjnymi. Kto\u015b niedawno zauwa\u017cy\u0142, \u017ce swojej monografii nie doczeka\u0142 si\u0119 po dzi\u015b dzie\u0144 S\u0142awomir Mro\u017cek. Efemeryczno\u015b\u0107 kompetentnej krytyki jest problemem ogromnej wagi, potwierdza tez\u0119 o okazjonalno\u015bci polskiego \u017cycia literackiego.<\/p>\n\n\n\n

Poni\u017csze uwagi stanowi\u0105 osobist\u0105 gloss\u0119 o tw\u00f3rczo\u015bci autora „Wie\u017cy”; czekajmy tymczasem na krytyk\u0119, kt\u00f3ra ogarnie ca\u0142o\u015b\u0107 wieloaspektowego dzie\u0142a Herlinga-Grudzi\u0144skiego.<\/p>\n\n\n\n

Pisarstwo Gustawa Herlinga-Grudzi\u0144skiego mo\u017cna okre\u015bli\u0107 zdaniem, kt\u00f3rym on sam definiowa\u0142 proz\u0119 jednego ze swoich mistrz\u00f3w, Izaaka Babla: jest to „transfiguracja poetycka fakt\u00f3w \u015bwie\u017co widzianych na w\u0142asne oczy lub odci\u015bni\u0119tych w pami\u0119ci po wys\u0142uchaniu cudzej relacji”. [2] Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 autora „Innego \u015bwiata” to swego rodzaju \u015bwiadectwo, czasem niemal paradokumentalne, konstruowane z pozornym i zwodniczym dystansem – obiektywizmem. Grudzi\u0144ski by\u0107 mo\u017c powt\u00f3rzy\u0142by za Bablem: „Nie mam wyobra\u017ani. Nie umiem zmy\u015bla\u0107”. „Zmy\u015blanie” staje si\u0119 boweim zb\u0119dne wobec zagadkowo\u015bci realnego \u017cycia, do\u015bwiadczanej i widzianej jedynie przez tych, kt\u00f3rzy chc\u0105 widzie\u0107. Naszym udzia\u0142em s\u0105 wydarzenia tak niezwyk\u0142e, \u017ce „wizje senne wydaj\u0105 nam sie nieraz realniejsze od wypadk\u00f3w, kt\u00f3rym zagl\u0105damy w twarz z bliska szeroko otwartymi oczami, upewniaj\u0105c si\u0119 o ich dotykalnej twardo\u015bci niepodobnej do ulotnej materii sn\u00f3w”. [3] St\u0105d w autentycznych epizodach Herling dostrzega uniwersaln\u0105 metafor\u0119 ludzkiego losu. Ma sie wra\u017cenie, i\u017c Grudzi\u0144ski podobnie jak Babel, „ma nadziej\u0119 uwi\u0119zi\u0107 w kropli wody odbicie ca\u0142ego \u015bwiata”. [4] S\u0105 to nadzieje poezji. J\u0119zyk i rytm prozy autora „Mostu” jest tak ukszta\u0142towany, jak gdyby Grudzi\u0144ski d\u0105\u017cy\u0142 do wyra\u017cenia tego, czego nie spos\u00f3b wyrazi\u0107 w znakach, do osi\u0105gniecia nieosi\u0105galnego. Bowiem „my\u015bli zdaj\u0105 si\u0119 mie\u0107 swe \u017ar\u00f3d\u0142a w czym\u015b konkretnym, a jednak wymykaj\u0105 si\u0119 j\u0119zykowi i nie ukazuj\u0105 si\u0119 nigdy w pe\u0142nym \u015bwietle; przeciekaj\u0105 przez palce, kt\u00f3re nie s\u0105 w stanie uchwyci\u0107 ich i przytrzyma\u0107”. [5]<\/p>\n\n\n\n

Przekonanie o bezradno\u015bci jezyka nie powstrzymuje pisarza przed pr\u00f3bami uwi\u0119zienia w s\u0142owach okruch\u00f3w istnienia. Napi\u0119t\u0105 siatk\u0119 znacze\u0144, zwi\u0119z\u0142\u0105 narracj\u0119 przenika niekiedy metafizyczne \u015bwiat\u0142o. Cho\u0107, jak zauwa\u017cy\u0142 Zdzis\u0142\u0105w Kudelski, u Grudzi\u0144skiego nieobecno\u015b\u0107 Boga jest absolutna i niemal programowa [6], to jednak autor „\u015awi\u0119tego Smoka” nieustannie szuka \u017ar\u00f3d\u0142a tego \u015bwiat\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

Wsp\u00f3\u0142czesna sztuka bywa silnie zobiektywizowana, pozornie oboj\u0119tna, „o wstrzymanym oddechu bez sztucznych rumie\u0144c\u00f3w” [7]. Jest to podyktowane „instynktownym l\u0119kiem przed plag\u0105 dramatycznej retoryki” [8], obaw\u0105 przed ujawnieniem najskrytszych prze\u017cy\u0107 czy uproszczeniem emocji, tak trudnych do przekazania. Dystans i asceza formy nie idzie w parze z „osch\u0142o\u015bci\u0105 serca”. Emocje kryj\u0105 si\u0119 pod powierzchni\u0105 dzie\u0142a. Tak\u017ce tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Grudzi\u0144skiego jest napi\u0119tnowana wielk\u0105 pow\u015bci\u0105gliwo\u015bci\u0105 i oszcz\u0119dno\u015bci\u0105 s\u0142owa, posuni\u0119t\u0105 czasem a\u017c do suchej relacji. T\u0119 niemal reporta\u017cow\u0105 relacj\u0119 („Gruzy”) podmywa niekiedy podsk\u00f3rny nurt ironii („Ogolone z Todi”, „Cierpienie m\u0142odego outsidera”). Tam, gdzie to potrzebne, Herling roz\u017carza ch\u0142odny tok prozy metafor\u0105 lub por\u00f3wnaniem. S\u0142owa zostaj\u0105 wyswobodzone, suchy opis zast\u0119puje proza poetycka; niech \u015bwiadczy o tym fragment wyj\u0105tkowego w tw\u00f3rczo\u015bci Grudzi\u0144skiego opowiadania „Drugie przyj\u015bcie”: ” Na pierwszym wielkim rozdro\u017cu, jak pokawa\u0142kowany w\u0105\u017c rozpe\u0142zli si\u0119 na cztery strony \u015bwiata, kt\u00f3ry sech\u0142 i p\u0119ka\u0142 nietkni\u0119ty ros\u0105 zbawienia. (…) w ci\u0105gu paru lat echo ich krok\u00f3w przebi\u0142o zapor\u0119 Alp, jednajac im na\u015bladowc\u00f3w w Niemczech, w Czechach, w Polsce.” (9)<\/p>\n\n\n\n

Programowa pow\u015bci\u0105gliwo\u015b\u0107 pisarstwa Herlinga doskonale harmonizuje z jego etycznym przes\u0142aniem. Autor „Dziennika pisanego noc\u0105” akceptuje Conradowski impertyw moralny, „konwencjonalne sumienie” jako gwarancj\u0119 zachowania cz\u0142owiecze\u0144stwa w nieludzkim, ob\u0142\u0105ka\u0144czym wieku „przewarto\u015bciowania wszystkich warto\u015bci”. Grudzi\u0144ski jest przekonany o tym, \u017ce pewne warto\u015bci opieraj\u0105 si\u0119 negacji i drapie\u017cnemu nihilizmowi naszych czas\u00f3w. Akcentuje ich nierozerwalny zwi\u0105zek z kultur\u0105 europejsk\u0105, zbudowan\u0105 na fundamencie tradycji judeo-chrze\u015bcija\u0144skiej. „Wydaje mi si\u0119, \u017ce kultura opiera si\u0119 na istnieniu takich w\u0142a\u015bnie kanonicznych warto\u015bci” – pisa\u0142 w 1938 roku w szkicu „Zabawa w Ferdydurke”, a prze\u017cycia lat wojny nie zdyskredytowa\u0142y tego s\u0105du (przeciwnie, ni\u017c w przypadku Borowskiego). Dlatego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Herlinga nale\u017cy uzna\u0107 za par excellence moralistyczn\u0105. „Jego pisarstwo to ciag\u0142e, cho\u0107 zawoalowane przypominanie – po epoce oboz\u00f3w – o istnieniu Dekalogu” – pisze Zdzis\u0142\u0105w Kudelski (10). Wyb\u00f3r wierno\u015bci wobec impoderabili\u00f3w w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b odcisn\u0105\u0142 si\u0119 na relacji z obozu jercewskiego, na kartach „Innego \u015bwiata”.<\/p>\n\n\n\n

„Inny \u015bwiat” zajmuje pozycj\u0119 wyj\u0105tkow\u0105 nie tylko w polskiej, ale w \u015bwiatowej literaturze, wyprzedzaj\u0105c dzie\u0142o Aleksandra So\u0142\u017cenicyna. Jak to juz podkreslano, ksia\u017cka Grudzi\u0144skiego przewy\u017csza encyklopedyczny „Archipelag Gu\u0142ag” tak\u017ce artystycznie. Stanowi dzie\u0142o niezwyk\u0142ej wagi nie jedynie dzieki swej bogatej warstwie faktograficznej, ale r\u00f3wnie\u017c, a mo\u017ce przede wszystkim, jako studium spustosze\u0144, dokonanych przez system totalitarny w r\u00f3\u017cnych sferach ludzkiego \u017cycia. Jest wreszcie ustawicznym dialogiem z „Zapiskami z martwego domu” Fiodora Dostojewskiego, ksi\u0105\u017ck\u0105, kt\u00f3ra wywar\u0142a znacz\u0105cy wp\u0142yw na Herlinga w \u0142agrze pod Archangielskiem.<\/p>\n\n\n\n

Czytaj\u0105c w\u00f3wczas „Zapiski” Grudzi\u0144ski mia\u0142 wra\u017cenie, i\u017c „zatrzyma\u0142 si\u0119 czas pomi\u0119dzy katorg\u0105 Dostojewskiego i naszymi w\u0142asnymi mekami”.(11) „Nawet najdrobniejsze szczeg\u00f3\u0142y powtarza\u0142y si\u0119 z upiorn\u0105 dok\u0142adno\u015bci\u0105.” (12) Tak\u017ce badana przez Dostojewskiego polityka w\u0142adz wobec spo\u0142ecze\u0144stwa zadziwiaj\u0105co przystawa\u0142\u0105 do systemu radzieckiego. Autor „Bies\u00f3w” pisze: „Tyrania to na\u0142\u00f3g, potrafi si\u0119 rozwija\u0107 i wreszcie rozwija si\u0119 w chorob\u0119. (…) Cz\u0142owiek i obywatel ginie w tyranie na zawsze (…) przyk\u0142ad, mo\u017cno\u015b\u0107 takiej samowoli dzia\u0142a zara\u017aliwie na ca\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo: w\u0142adza tak jest pon\u0119tna. Spo\u0142ecze\u0144stwo, kt\u00f3re oboj\u0119tnie patrzy na takie zjawisko, ju\u017c jest zara\u017cone w samej swej istocie.” (13)<\/p>\n\n\n\n

Za \u017cycia Dostojewskiego przenicowanie osobowo\u015bci ludzkiej, powstawanie chorego spo\u0142ecze\u0144stwa dokonywa\u0142o si\u0119 niejako automatycznie; w komunizmie jest \u015bwiadomym procesem sterowanym przez w\u0142adz\u0119. Istotne u Grudzi\u0144skiego by\u0142o ogarni\u0119cie tego procesu. O celach dzia\u0142ania aparatu przemocy – fundamentu pa\u0144stwa totalitarnego – pisa\u0142 w „Innym \u015bwiecie”:<\/p>\n\n\n\n

„Wbrew temu co si\u0119 przypuszcza ca\u0142y system pracy przymusowej w Rosji – \u0142\u0105cznie ze \u015bledztwem, pobytem w wi\u0119zieniu i \u017cyciem w obozie – nastawiony jest bardziej niz na ukaranie przest\u0119pcy, na jego weksploatowanie gospodarcze i ca\u0142kowite przeobra\u017cenie. (…) O co chodzi naprawd\u0119, to nie tylko wymuszenie na oskar\u017conym podpisu pod zmy\u015blonym i fikcyjnym aktem oskar\u017cenia, ile o kompletn\u0105 dezintegracj\u0119 jego osobowo\u015bci.” (14)<\/p>\n\n\n\n

Owa dezintegracja osobowosci to nic innego, jak „smier\u0107 Orwella”, smier\u0107 nie fizyczna, ale psychiczna, powodowana nie tylko przez tortury sledztwa, ale i bez ich pomocy przez wszechobecn\u0105 propagand\u0119, przez zwyrodnia\u0142e stosunki mi\u0119dzy lud\u017ami, kt\u00f3rzy z czasem przestaj\u0105 odr\u00f3\u017cnia\u0107 prawd\u0119 od fa\u0142szu. „\u015amier\u0107 Orwella” opisa\u0142 niedawno Adam Zagajewski: „(…) pozwala nam zachowa\u0107 nasze fizyczne istnienie – je\u015bli nie oszaleje – jak w latach trzydziestych. Zostawia nas zatem przy \u017cyciu, przy zdrowiu. Zmienia nas tylko, czasem prawie niedostrzegalnie. Zgadzamy si\u0119 na drobne ust\u0119pstwa. Milczymy, gdy k\u0142ami\u0105. Ziewamy s\u0142uchaj\u0105c z\u0142owrogich przem\u00f3wie\u0144. Gdy nasz s\u0105siad znika we wn\u0119trzu czarnej wo\u0142gi albo \u017c\u00f3\u0142tego fiata; gdy znika we wn\u0119trzu betonowego wi\u0119zienia, d\u0142ugo zastanawiamy si\u0119, na czym mog\u0142a polega\u0107 jego wina (…)”. (15)<\/p>\n\n\n\n

Autor „Ksiecia niez\u0142omnego” pozostaje wra\u017cliwy na oznaki „szagilewszczyzny”, zamachy na niezale\u017cno\u015b\u0107 jednostki, pr\u00f3by tworzenia nowego, lepszego cz\u0142owieka, kt\u00f3re nieuchronnie prowadz\u0105 do dehumanizacji. Grudzi\u0144ski akceptuje cz\u0142owieka z krwi i kosci, z jego cnotami i \u0142ajdactwami. Z jakim ciep\u0142em, a jednocze\u015bnie ironi\u0105 pisze o Samuelu Pepysie, wzorze mieszcza\u0144skich cn\u00f3t i zak\u0142amanemu hipokrycie w jednej osobie. Ale z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 ludzkiej osobowo\u015bci ma u Herlinga wymiar tragiczny. Autor „Oka opatrzno\u015bci” pochyla si\u0119 nad cz\u0142owiekiem chwiejnym i s\u0142abym, targanym namietno\u015bciami, b\u0142\u0105dz\u0105cym i upadajacym. Nikt nie jest diab\u0142em ani anio\u0142em, ka\u017cdy nosi w sobie zaczyn nikczemno\u015bci. T\u0119 prawd\u0119 udowodni\u0142a ostatecznie „ogromna die Likwidation”. Gorzka wiedza nie doprowadza Grudzi\u0144skiego, jak tylu innych malarzy XX-wiecznego pejza\u017cu infernalnego, Celine’a czy Borowskiego, do konkluzji nihilistycznych, ale nadaje ca\u0142ej jego tw\u00f3rczo\u015bci g\u0142\u0119bokie pietno tragizmu.<\/p>\n\n\n\n

Poj\u0119cie tragizmu u Herlinga nieodmiennie kojarzy si\u0119 z tragedia Beckettowsk\u0105: „Kt\u00f3rego\u015b dnia urodzilismy si\u0119, kt\u00f3regos dnia umrzemy”. Podobnymi s\u0142owami godzi si\u0119 ze \u015bwiatem i Bogiem Padre Rocca, najbardziej wstrzasajacy grzesznik Grudzi\u0144skiego (16), kt\u00f3ry za sw\u00f3j jedyny upadek zap\u0142aci\u0142 dojmuj\u0105c\u0105 samotno\u015bcia i cierpieniem. Zgoda na u\u0142omno\u015b\u0107 duchow\u0105 pozostawia jednak niepor\u00f3wnanie wi\u0119cej nadziei ni\u017c wszechobecna pustka Becketta: „… gdy w g\u0142\u0119bi ducha rozgrzesza\u0142 siebie (…), gdy\u017c inne \u017cycie nie istnia\u0142o. Nie istnia\u0142o inne \u017cycie poza tym, z kt\u00f3rego rozgrzesza\u0142 i do kt\u00f3rego grzesznie t\u0119skni\u0142. Nie by\u0142o innego grzechu poza tym, \u017ce ludzie rodz\u0105 si\u0119, broni\u0105 si\u0119 samotno\u015bci\u0105 i boja si\u0119 \u015bmierci.” (17)<\/p>\n\n\n\n

Grudzi\u0144ski nie ma w\u0105tpliwo\u015bci co do wp\u00f3\u0142czesnego pos\u0142annictwa tw\u00f3rcy. Stawia bezkompromisowe i kategoryczne postulaty, cho\u0107 jest \u015bwiadomy, ze etyka zbyt czesto rozmija sie z poetyk\u0105. Z ca\u0142\u0105 moc\u0105 pietnuje teorie „literatury jako k\u0142amstwa.” Literatura winna pozosta\u0107 poza k\u0142amstwem, konformizmem i koniunkturalizmem; nie mo\u017ce s\u0142uzyc jako fasada dla manipulacji, gry interes\u00f3w politycznych. Winna by\u0107 \u015bwiadectwem danym prawdzie.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zbigniew Herbert: Ocala\u0142e\u015b nie po to, aby \u017cy\u0107, masz ma\u0142o czasu, trzeba da\u0107 \u015bwiadectwo Ilustracja \u2022 Ignacy Jakubczyk Wiele racji<\/p>\n","protected":false},"author":70,"featured_media":19821,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_container_layout":"default_layout","colormag_page_sidebar_layout":"default_layout","_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[39,240],"tags":[],"class_list":["post-16887","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-literatura","category-notabene"],"yoast_head":"\nNB 1989: Gustaw Herling-Grudzi\u0144ski - \u015awiadectwo prawdy - NOTABENE.WORLD<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/notabene.world\/nb\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"NB 1989: Gustaw Herling-Grudzi\u0144ski - \u015awiadectwo prawdy - NOTABENE.WORLD\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Zbigniew Herbert: Ocala\u0142e\u015b nie po to, aby \u017cy\u0107, masz ma\u0142o czasu, trzeba da\u0107 \u015bwiadectwo Ilustracja \u2022 Ignacy Jakubczyk Wiele racji\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/notabene.world\/nb\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"NOTABENE.WORLD\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Notabene.World\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2026-04-28T12:05:09+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-05-02T12:20:11+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/ij-sp-mz.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"800\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"445\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Maciej Zi\u0119tara\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Maciej Zi\u0119tara\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"9 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"Maciej Zi\u0119tara\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/da1233bd3cb6382f7870c1f031876c45\"},\"headline\":\"NB 1989: Gustaw Herling-Grudzi\u0144ski – \u015awiadectwo prawdy\",\"datePublished\":\"2026-04-28T12:05:09+00:00\",\"dateModified\":\"2026-05-02T12:20:11+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\\\/\"},\"wordCount\":1723,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/i0.wp.com\\\/notabene.world\\\/nb\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/ij-sp-mz.jpg?fit=800%2C445&ssl=1\",\"articleSection\":[\"Literatura\",\"NOTABENE 1985-2025\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\\\/\",\"name\":\"NB 1989: Gustaw Herling-Grudzi\u0144ski - \u015awiadectwo prawdy - NOTABENE.WORLD\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/i0.wp.com\\\/notabene.world\\\/nb\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/ij-sp-mz.jpg?fit=800%2C445&ssl=1\",\"datePublished\":\"2026-04-28T12:05:09+00:00\",\"dateModified\":\"2026-05-02T12:20:11+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/i0.wp.com\\\/notabene.world\\\/nb\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/ij-sp-mz.jpg?fit=800%2C445&ssl=1\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/i0.wp.com\\\/notabene.world\\\/nb\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/ij-sp-mz.jpg?fit=800%2C445&ssl=1\",\"width\":800,\"height\":445},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"NB 1989: Gustaw Herling-Grudzi\u0144ski – \u015awiadectwo prawdy\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/\",\"name\":\"NOTABENE.WORLD\",\"description\":\"Przekaz. Warto\u015bci. Wsp\u00f3lnota.\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/#organization\",\"name\":\"NOTABENE.WORLD\",\"url\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2022\\\/01\\\/NB-club-start-www1.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2022\\\/01\\\/NB-club-start-www1.jpg\",\"width\":1000,\"height\":839,\"caption\":\"NOTABENE.WORLD\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Notabene.World\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/da1233bd3cb6382f7870c1f031876c45\",\"name\":\"Maciej Zi\u0119tara\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/1376d52ae11a92fa4e4dc0137b3b0438d075bf1055d8f8645321dd10c01e3695?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/1376d52ae11a92fa4e4dc0137b3b0438d075bf1055d8f8645321dd10c01e3695?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/1376d52ae11a92fa4e4dc0137b3b0438d075bf1055d8f8645321dd10c01e3695?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Maciej Zi\u0119tara\"},\"url\":\"https:\\\/\\\/notabene.world\\\/nb\\\/author\\\/ma-zie\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"NB 1989: Gustaw Herling-Grudzi\u0144ski - \u015awiadectwo prawdy - NOTABENE.WORLD","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/notabene.world\/nb\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\/","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"NB 1989: Gustaw Herling-Grudzi\u0144ski - \u015awiadectwo prawdy - NOTABENE.WORLD","og_description":"Zbigniew Herbert: Ocala\u0142e\u015b nie po to, aby \u017cy\u0107, masz ma\u0142o czasu, trzeba da\u0107 \u015bwiadectwo Ilustracja \u2022 Ignacy Jakubczyk Wiele racji","og_url":"https:\/\/notabene.world\/nb\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\/","og_site_name":"NOTABENE.WORLD","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Notabene.World","article_published_time":"2026-04-28T12:05:09+00:00","article_modified_time":"2026-05-02T12:20:11+00:00","og_image":[{"width":800,"height":445,"url":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/ij-sp-mz.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Maciej Zi\u0119tara","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":"Maciej Zi\u0119tara","Szacowany czas czytania":"9 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\/"},"author":{"name":"Maciej Zi\u0119tara","@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/#\/schema\/person\/da1233bd3cb6382f7870c1f031876c45"},"headline":"NB 1989: Gustaw Herling-Grudzi\u0144ski – \u015awiadectwo prawdy","datePublished":"2026-04-28T12:05:09+00:00","dateModified":"2026-05-02T12:20:11+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\/"},"wordCount":1723,"publisher":{"@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/i0.wp.com\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/ij-sp-mz.jpg?fit=800%2C445&ssl=1","articleSection":["Literatura","NOTABENE 1985-2025"],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\/","url":"https:\/\/notabene.world\/nb\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\/","name":"NB 1989: Gustaw Herling-Grudzi\u0144ski - \u015awiadectwo prawdy - NOTABENE.WORLD","isPartOf":{"@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/i0.wp.com\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/ij-sp-mz.jpg?fit=800%2C445&ssl=1","datePublished":"2026-04-28T12:05:09+00:00","dateModified":"2026-05-02T12:20:11+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/notabene.world\/nb\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\/#primaryimage","url":"https:\/\/i0.wp.com\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/ij-sp-mz.jpg?fit=800%2C445&ssl=1","contentUrl":"https:\/\/i0.wp.com\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/ij-sp-mz.jpg?fit=800%2C445&ssl=1","width":800,"height":445},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/nb-1989-gustaw-herling-grudzinski-swiadectwo-prawdy\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/notabene.world\/nb\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"NB 1989: Gustaw Herling-Grudzi\u0144ski – \u015awiadectwo prawdy"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/#website","url":"https:\/\/notabene.world\/nb\/","name":"NOTABENE.WORLD","description":"Przekaz. Warto\u015bci. Wsp\u00f3lnota.","publisher":{"@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/notabene.world\/nb\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/#organization","name":"NOTABENE.WORLD","url":"https:\/\/notabene.world\/nb\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/NB-club-start-www1.jpg","contentUrl":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/NB-club-start-www1.jpg","width":1000,"height":839,"caption":"NOTABENE.WORLD"},"image":{"@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Notabene.World"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/notabene.world\/nb\/#\/schema\/person\/da1233bd3cb6382f7870c1f031876c45","name":"Maciej Zi\u0119tara","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/1376d52ae11a92fa4e4dc0137b3b0438d075bf1055d8f8645321dd10c01e3695?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/1376d52ae11a92fa4e4dc0137b3b0438d075bf1055d8f8645321dd10c01e3695?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/1376d52ae11a92fa4e4dc0137b3b0438d075bf1055d8f8645321dd10c01e3695?s=96&d=mm&r=g","caption":"Maciej Zi\u0119tara"},"url":"https:\/\/notabene.world\/nb\/author\/ma-zie\/"}]}},"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/ij-sp-mz.jpg?fit=800%2C445&ssl=1","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/pdCobN-4on","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16887","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/users\/70"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=16887"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16887\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19824,"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16887\/revisions\/19824"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/media\/19821"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=16887"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=16887"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/notabene.world\/nb\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=16887"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}