„Pami\u0119taj, \u017ce cz\u0142owiek co chce uczyni\u0107 mo\u017ce” ten romantyczny slogan pi\u00f3ra naszego patrona zdobi\u0142 w naszych czasach fasad\u0119 szko\u0142y i co rano od 7:30 zach\u0119ca\u0142 nas, bardzo zaspanych, do dzia\u0142ania. Dla redaktor\u00f3w \u201eNotabene\u201d nie by\u0142o rzeczy niemo\u017cliwych: przekona\u0107 pana dyrektora R\u00f3\u017ca\u0144skiego, \u017ce nowe szkolne pismo jest pedagogicznym desideratum,<\/em> zapewni\u0107 quasi-naukowy poziom, nawi\u0105za\u0107 kontakty (dzi\u0119ki Profesor Kruszelnickiej), z wydzia\u0142em literatury klasycznej Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego, czy brn\u0105\u0107 przez \u015bniegi na wojskowy poligon na Bukowce, poniewa\u017c w latach stanu wojennego nawet pisma klasyczne by\u0142y poddane cenzurze wojskowej – zreszt\u0105 pan oficer bardzo sobie nasze pismo ceni\u0142. Ta ciekawo\u015b\u0107, dociekliwo\u015b\u0107, a tak\u017ce wolno\u015b\u0107 tworzenia by\u0142y dla nas, dla mnie osobi\u015bcie, wianem na przysz\u0142o\u015b\u0107, pocz\u0105tkiem pasji, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 moim zawodem. A poniewa\u017c m\u00f3wimy o edukacji, po tym przyd\u0142ugim wst\u0119pie, niech wolno mi b\u0119dzie podzieli\u0107 si\u0119 z Czytelnikiem kilkoma obserwacjami niejako \u201ez mojej p\u00f3\u0142ki\u201d.<\/p>\n\n\n\n Jak wygl\u0105da\u0142y szko\u0142y w przesz\u0142o\u015bci, jak m\u0142odzie\u017c zdobywa\u0142a wiedz\u0119, jak\u0105 wiedz\u0119 i po co? Pytania, kt\u00f3re sobie zadajemy dzisiaj by\u0142y zawsze aktualne. Moje badania nad \u015bredniowiecznymi r\u0119kopisami hebrajskimi pozwoli\u0142y mi uchyli\u0107 okna i zajrze\u0107 do klasy w \u017cydowskiej wsp\u00f3lnocie w Fustat (starym Kairze) w XI wieku. Nie jest \u0142atwo odtworzy\u0107 \u017cycie i edukacj\u0119 dzieci i m\u0142odzie\u017cy sprzed tysi\u0105ca lat. Historyczne kroniki, przywileje, dokumenty czy kompendia prawa, teologii i filozofii zachowane przez setki lat w kolekcjach i bibliotekach rzadko si\u0119 interesuj\u0105 m\u0142odzie\u017c\u0105. To nie znaczy, \u017ce najm\u0142odsi cz\u0142onkowie \u015bredniowiecznych spo\u0142eczno\u015bci nie pisali. Po prostu ich \u201edzie\u0142a\u201d si\u0119 nie zachowa\u0142y. Ale s\u0105 wyj\u0105tki. Mi\u0119dzy nimi na pierwszym miejscu figuruje \u201eGeniza Kairska\u201d. Hebrajskie s\u0142owo Geniza oznacza miejsce chowania starych ksia\u017cek i dokument\u00f3w, kt\u00f3re wysz\u0142y z u\u017cytku, s\u0105 nieaktualne i podniszczone, ale ich w\u0142a\u015bciciele nie maj\u0105 serca ich wyrzuci\u0107. Zreszt\u0105 w kulturze \u017cydowskiej nie wolno niszczy\u0107 czy w og\u00f3le traktowa\u0107 bez szacunku jakichkolwiek ksi\u0105\u017cek czy pism.<\/p>\n\n\n\n Kult religijny \u017byd\u00f3w jest zorganizowany wok\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Ksi\u0119gi – Pi\u0119cioksi\u0119gu Biblii czytanego co tydzie\u0144 po kawa\u0142ku w synagogach, jeszcze dzisiaj z pergaminowego zwoju. Liturgiczne ksi\u0119gi przede wszystkim, ale te\u017c inne pisma, mog\u0105 zawiera\u0107 Tetragramaton, litery \u015bwi\u0119tego imienia Boga, kt\u00f3rych nie wolno sprofanowa\u0107. St\u0105d od prawie dw\u00f3ch tysi\u0119cy lat a\u017c do dzisiaj, \u017bydzi maj\u0105 Geniz\u0119. Geniza jest specjalnym miejscem – np. kawa\u0142kiem strychu lub piwnicy w synagodze, lub grobowcem na cmentarzu, gdzie stare, niepotrzebne papiery s\u0105 sk\u0142adane i naturalnie niszczej\u0105 przez lata bez profanuj\u0105cej interwencji ludzi. Takie cmentarzyska starych ksi\u0105g istnia\u0142y w wielu du\u017cych wsp\u00f3lnotach. Geniza ze \u015bredniowiecznej synagogi w Starym Kairze jest jedyn\u0105, kt\u00f3ra si\u0119 zachowa\u0142a z tak odleg\u0142ych czas\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Odkryta dla europejskiej nauki w po\u0142owie XIX-ego wieku, Geniza Kairska jest dzisiaj jednym z najwa\u017cniejszych \u017ar\u00f3de\u0142 \u015bredniowiecznej historii Egiptu, Bliskiego Wschodu i P\u00f3\u0142nocnej Afryki. Mimo \u017ce pergaminy by\u0142y przez setki lat uczt\u0105 dla myszy, papiery – dla kornik\u00f3w, a co lepiej zachowane fragmenty sta\u0142y si\u0119 \u0142upem handlarzy antykami, zachowa\u0142o si\u0119 prawie trzysta tysi\u0119cy fragment\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 dzisiaj dum\u0105 a\u017c siedemdziesi\u0119ciu bibliotek na \u015bwiecie, w tym najwi\u0119cej przechowywanych jest w Cambridge, Oxfordzie, Pary\u017cu, Budapeszcie i Petersburgu. Najciekawsze jest to, \u017ce Geniza nie jest bibliotek\u0105 b\u0105d\u017a te\u017c archiwum, gdzie trzyma si\u0119 wa\u017cne ksi\u0119gi, lecz raczej cmentarzyskiem lub \u201e\u015bwi\u0119tym \u015bmietnikiem makulatury\u201d. Papiery, kt\u00f3re zosta\u0142y tam umieszczone s\u0105 to nie tylko ksi\u0105\u017cki, ale te\u017c osobiste dokumenty, notatki, korespondencja, listy zakup\u00f3w oraz… szkolne zeszyty sprzed setek lat. Te zeszyty i prace domowe pokazuj\u0105 jak m\u0142ode pokolenia uczy\u0142y si\u0119 pisa\u0107 i czyta\u0107.<\/p>\n\n\n\n Cambridge University Library, T-S K 5.10 Kolorowe abecad\u0142o, Egipt, XII wiek \u2022 Reprodukcja za pozwoleniem Syndics of Cambridge University Library<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n Jak dowiadujemy si\u0119 z dzie\u0142 s\u0142awnego lekarza, rabina i filozofa Majmonidesa, kt\u00f3ry zreszt\u0105 te\u017c wyrzuca\u0142 swoje brudnopisy do Kairskiej Genizy (by\u0142 on naczelnym rabinem tej egipskiej wsp\u00f3lnoty do swojej \u015bmierci w 1204 roku), dzieci sz\u0142y do szko\u0142y w wieku lat siedmiu. Chodzi\u0142o przede wszystkim o ch\u0142opc\u00f3w: \u015bredniowieczni autorzy feministami nie byli. Nie zabraniaj\u0105c kobietom nauki, uwa\u017cali jednak, jak Majmonides, \u017ce umys\u0142 dziewcz\u0105t nie nadaje si\u0119 do studiowania. Lekcje odbywa\u0142y si\u0119 w lokalu przy synagodze lub w domu nauczyciela. Rodzice p\u0142acili czesne, ale sieroty oraz dzieci najbiedniejszych te\u017c mia\u0142y prawo i nawet obowi\u0105zek nauki. Za nich pensje nauczycieli wyp\u0142aca\u0142a gmina.<\/p>\n\n\n\n Cambridge University Library T-S K5.13 Zeszyt z przedstawieniem menory, Egipt, XI wiek \u2022 Reprodukcja za pozwoleniem Syndics of Cambridge University Library<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n Setki fragment\u00f3w szkolnych zeszyt\u00f3w, \u0107wicze\u0144 w pisaniu po hebrajsku i arabsku (kt\u00f3ry by\u0142 ojczystym j\u0119zykiem \u017byd\u00f3w w krajach arabskich) odkrytych w Genizie Kairskiej pokazuj\u0105 nie tylko, \u017ce dzieci si\u0119 uczy\u0142y, ale te\u017c jakie by\u0142y metody nauki. Nauka zaczyna\u0142a si\u0119 od alfabetu. Jak w innych j\u0119zykach semickich, pismo nie wymaga samog\u0142osek, poniewa\u017c nie zmieniaj\u0105 one rdzennego sensu s\u0142\u00f3w. Dlatego pismo polega na sp\u00f3\u0142g\u0142oskach, a samog\u0142oski mog\u0105 by\u0107 dodane dla u\u0142atwienia wymowy jako kropki i kreski pod i nad literami. Dzieci ze \u015bwiata Genizy uczy\u0142y si\u0119 sp\u00f3\u0142g\u0142osek w alfabetycznym porz\u0105dku od aleph do tav, a nast\u0119pnie musia\u0142y opanowa\u0107 podstawowe zasady kryptografii. Uczy\u0142y si\u0119 pisa\u0107 i czyta\u0107 kodem, zast\u0119puj\u0105c pierwsza litere alfabetu \u2013 aleph \u2013 ostatnia -tav, druga \u2013 beth i przedostatnia \u2013 shin i tak do konca, lub raczej do srodka \u201eabecadla\u201d, kt\u00f3re w hebrajskim zawiera symetryczna ilo\u015b\u0107 dwudziestu dw\u00f3ch liter. Kody si\u0119 komplikowa\u0142y w miar\u0119 post\u0119p\u00f3w w nauce: pierwsza litera zamienia\u0142a si\u0119 miejscami z trzeci\u0105, druga z sz\u00f3sta i tak dalej. <\/p>\n\n\n\n Cambridge University Library, T-S H 5.19 \u0106wiczenia pisania alfabetu: znudzony ucze\u0144 rysuje demony i menor\u0119, Egipt, XI wiek \u2022 Reprodukcja za pozwoleniem Syndics of Cambridge University Library<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n Ruchy mistyczne, jak np. \u015bredniowieczna Kaba\u0142a czy polski chasydyzm u\u017cywa\u0142y technik kryptografii do interpretacji mistycznych sekret\u00f3w boskich, ale te na poz\u00f3r skomplikowane gry literowe by\u0142y po prostu star\u0105 technik\u0105 pedagogiczn\u0105. Zreszt\u0105 \u017bydzi jej nie wymy\u015blili, staro\u017cytni Rzymianie te\u017c uczyli si\u0119 pisa\u0107 i czyta\u0107 po \u0142acinie i grecku, bawi\u0105c si\u0119 przy tym literowymi permutacjami. W czasach bez internetu i Netflixa, czytanie by\u0142o nie tylko \u017ar\u00f3d\u0142em informacji, ale te\u017c form\u0105 zabawy. Kodowanie informacji, rebusy, anagramy i akrostychy, owszem utrudnia\u0142y szybkie czytanie, ale za to gimnastykowaly intelekt. Czym \u201eskorupka za m\u0142odu nasi\u0105knie…\u201d – lepiej od dziecka uczy\u0107 si\u0119 czyta\u0107 i pisa\u0107 w r\u00f3\u017cnych kombinacjach. I najlepiej te\u017c czyta\u0107 od g\u00f3ry do do\u0142u. Ksi\u0105\u017cki by\u0142y wtedy drogie i trudne do wykonania, albowiem pisano je r\u0119cznie i niewiele egzemplarzy by\u0142o dost\u0119pnych dla m\u0142odocianych pocz\u0105tkuj\u0105cych. <\/p>\n\n\n\n W orientalnej \u015bredniowiecznej szkole, kilkoro dzieci siedzia\u0142o na pod\u0142odze dooko\u0142a jednej ksi\u0105\u017cki. Trzeba by\u0142o nauczy\u0107 si\u0119 czyta\u0107 we wszystkich kierunkach, zale\u017cnie od miejsca, gdzie dane dziecko posadzi\u0142 nauczyciel. Element zabawy, przyjemno\u015bci dla umys\u0142u i oka by\u0142 wa\u017cnym elementem szkolenia: tak jak nasze kolorowe szlaczki w podstaw\u00f3wce, kolorowe pigmenty pomaga\u0142y uczniom opanowa\u0107 pierwsze arkana czytelnictwa. Nauczyciele przygotowywali nawet ozdobne zeszyty, jak ten fragment udekorowanej z\u0142oto-karminowej menory (kandelabru jerozolimskiej \u015bwi\u0105tyni), zawieraj\u0105cy przyk\u0142ady pisma do na\u015bladowania r\u00f3\u017cnymi kolorami. By\u0142y tam r\u00f3wnie\u017c kr\u00f3tkie teksty, cytaty biblijne lub b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa, kt\u00f3re uczniowie kopiowali, usi\u0142uj\u0105c pisa\u0107 tak jak ich nauczyciel, na\u015bladuj\u0105c jego styl. Indywidualizm i oryginalno\u015b\u0107 nie by\u0142y ani zalecane, ani tym bardziej po\u017c\u0105dane.<\/p>\n\n\n\n Kto wie, by\u0107 mo\u017ce za tysi\u0105c lat jaki\u015b zb\u0142\u0105kany i ciekawy przesz\u0142o\u015bci odkrywca, by\u0107 mo\u017ce \u201e\u017beromszczak\u201d \u2013 bo przecie\u017c \u017cyczymy naszej szkole nie\u015bmiertelno\u015bci \u2013 znajdzie ten i poprzednie numery \u201eNotabene\u201d. Ciekawe, co te\u017c b\u0119dzie w stanie powiedzie\u0107 o naszej edukacji?<\/p>\n\n\n\n Judyta Olszowy-Schlanger<\/strong><\/p>\n\n\n\n Profesor Judyta Olszowy-Schlanger jest absolwentk\u0105 klasy klasycznej Liceum Og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105cego im. Stefana \u017beromskiego w Kielcach (1986). Studiowa\u0142a hebraistyk\u0119 i orientalistyk\u0119 w Warszawie, w Pary\u017cu oraz w Cambridge, gdzie napisa\u0142a doktorat. Jest profesorem hebrajskiej paleografii \u015bredniowiecznej w \u00c9cole pratique des hautes \u00e9tudes, Sorbonne, Paris-Sciences-Lettres w Pary\u017cu i na Uniwersytecie w Oxford, gdzie jest te\u017c Fellow Corpus Christi College i dyrektorem Oxford Centre for Hebrew and Jewish Studies. Jest cz\u0142onkiem Akademii Brytyjskiej i korespondentem Medieval Academy of America. Judyta jest autorem wielu ksi\u0105\u017cek i artyku\u0142\u00f3w na temat r\u0119kopis\u00f3w hebrajskich i jest odpowiedzialna za mi\u0119dzynarodowe projekty naukowe \u201eBooks within Books\u201d i \u201eHebrewPal\u201d. Judyta jest m\u0119\u017catk\u0105, ma trzy c\u00f3rki i mieszka w Pary\u017cu, Oksfordzie i Skrzelczycach. Judyta wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142a pierwsz\u0105 redakcj\u0119 „Notabene” w latach 1985-1986. Podobnie jak 40 lat temu – nadal poszukuje swojej \u201eAtlantydy\u201d.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n<\/div><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Jak zosta\u0107\u00a0naukowcem, specjalist\u0105 od \u015bredniowiecznych r\u0119kopis\u00f3w? S\u0105 r\u00f3\u017cne\u00a0drogi, wszystkie d\u0142ugie\u00a0i zawi\u0142e. Moja droga zacz\u0119\u0142a\u00a0si\u0119\u00a0w \u201e\u017beromskim\u201d. Historia, literatura, j\u0119zyki, pani\u00a0profesor Anna Nowacka-Rzepa i jej anielska cierpliwo\u015b\u0107 dla naszych gramatycznych niedoci\u0105gni\u0119\u0107\u00a0w angielskim, kt\u00f3ry\u00a0nie by\u0142 wtedy tak popularny jak dzi\u015b, nieoceniony profesor Adam Wypych, kt\u00f3ry\u00a0wymaganiami i znakomit\u0105 metod\u0105 wbija\u0142\u00a0nam do g\u0142owy\u00a0przepi\u0119kny\u00a0j\u0119zyk\u00a0rosyjski i jego poezj\u0119. I oczywi\u015bcie\u00a0pani profesor Ma\u0142gorzata\u00a0Kruszelnicka: z jak\u0105 dum\u0105 uczy\u0142am\u00a0si\u0119\u00a0\u0142aciny\u00a0i greki – z przekonaniem – z wysoko\u015bci\u00a0moich szesnastu lat- \u017ce\u00a0klasa klasyczna jest wyj\u0105tkow\u0105, elitarn\u0105 wysp\u0105 wiedzy i kultury. Tu nie chodzi jedynie o to, czego nas szko\u0142a\u00a0nauczy\u0142a.![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/T-S-K5.10.jpg?resize=800%2C793&ssl=1\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/T-S-K5.13.jpg?resize=800%2C550&ssl=1\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/T-S-H5.19.jpg?resize=800%2C577&ssl=1\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/notabene.world\/nb\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/joschl24a.jpg?resize=200%2C200&ssl=1\")
<\/figure>
\n
\n„Pami\u0119taj, \u017ce\u00a0cz\u0142owiek\u00a0co chce uczyni\u0107\u00a0mo\u017ce” ten romantyczny slogan pi\u00f3ra\u00a0naszego patrona zdobi\u0142\u00a0w naszych czasach fasad\u0119 szko\u0142y\u00a0i co rano od 7:30 zach\u0119ca\u0142\u00a0nas, bardzo zaspanych, do dzia\u0142ania. Dla redaktor\u00f3w\u00a0\u201eNotabene\u201d nie by\u0142o\u00a0rzeczy niemo\u017cliwych: przekona\u0107 pana dyrektora R\u00f3\u017ca\u0144skiego, \u017ce nowe szkolne pismo jest pedagogicznym\u00a0desideratum, zapewni\u0107\u00a0quasi-naukowy poziom, nawi\u0105za\u0107 kontakty (dzi\u0119ki Profesor Kruszelnickiej), z wydzia\u0142em\u00a0literatury klasycznej Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego, czy brn\u0105\u0107\u00a0przez \u015bniegi\u00a0na wojskowy poligon na Bukowce, poniewa\u017c\u00a0w latach stanu wojennego nawet pisma klasyczne by\u0142y\u00a0poddane cenzurze wojskowej\u00a0– zreszt\u0105 Pan Oficer bardzo sobie\u00a0nasze pismo ceni\u0142. Ta ciekawo\u015b\u0107, dociekliwo\u015b\u0107, a tak\u017ce wolno\u015b\u0107\u00a0tworzenia by\u0142y dla nas, dla mnie osobi\u015bcie, wianem na przysz\u0142o\u015b\u0107, pocz\u0105tkiem\u00a0pasji, kt\u00f3ra\u00a0sta\u0142a\u00a0si\u0119\u00a0moim zawodem. A poniewa\u017c m\u00f3wimy o edukacji, po tym przyd\u0142ugim wst\u0119pie, niech wolno mi b\u0119dzie podzieli\u0107 si\u0119 z Czytelnikiem kilkoma obserwacjami niejako \u201ez mojej p\u00f3\u0142ki\u201d.
\n
\nJak wygl\u0105da\u0142y szko\u0142y\u00a0w przesz\u0142o\u015bci, jak m\u0142odzie\u017c\u00a0zdobywa\u0142a\u00a0wiedz\u0119, jak\u0105 wiedz\u0119 i po co? Pytania, kt\u00f3re\u00a0sobie zadajemy dzisiaj by\u0142y\u00a0zawsze aktualne. Moje badania nad \u015bredniowiecznymi r\u0119kopisami\u00a0hebrajskimi pozwoli\u0142y mi uchyli\u0107\u00a0okna i zajrze\u0107\u00a0do klasy w \u017cydowskiej\u00a0wsp\u00f3lnocie\u00a0w Fustat (starym Kairze) w XI wieku. Nie jest \u0142atwo\u00a0odtworzy\u0107\u00a0\u017cycie\u00a0i edukacj\u0119\u00a0dzieci i m\u0142odzie\u017cy sprzed tysi\u0105ca\u00a0lat.<\/p>\n","protected":false},"author":77,"featured_media":16900,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_container_layout":"no_sidebar_content_centered","colormag_page_sidebar_layout":"no_sidebar","_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[64,73,240],"tags":[],"class_list":["post-16895","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","category-historia","category-notabene"],"yoast_head":"\n