Drzwi niewielkiego muzeum w Bia\u0142ymstoku otwieraj\u0105 si\u0119 jak ka\u017cdego dnia. Tomasz Wi\u015bniowski sam przygotowuje ekspozycj\u0119, wita pierwszych odwiedzaj\u0105cych i odpowiada na pytania go\u015bci. W jego codzienno\u015bci nie ma wielkich ceremonii ani rozbudowanego zaplecza instytucjonalnego. Jest za to przekonanie, \u017ce pami\u0119\u0107 o ludziach i miejscach nie przetrwa sama. Kto\u015b musi o ni\u0105 zadba\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Tak kilka lat temu narodzi\u0142o si\u0119 prywatne muzeum po\u015bwi\u0119cone historii bia\u0142ostockich \u017byd\u00f3w. Powsta\u0142o nie dzi\u0119ki du\u017cym dotacjom czy decyzjom w\u0142adz, lecz z inicjatywy jednego cz\u0142owieka oraz grupy przyjaci\u00f3\u0142 i wolontariuszy. Dzi\u015b odwiedzaj\u0105 je go\u015bcie z Polski i z zagranicy, a jego tw\u00f3rca nadal uwa\u017ca, \u017ce najwa\u017cniejsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 tej pracy s\u0105 codzienne, cz\u0119sto niewidoczne obowi\u0105zki.<\/p>\n\n\n\n
Miasto, kt\u00f3re utraci\u0142o cz\u0119\u015b\u0107 swojej pami\u0119ci<\/strong><\/p>\n\n\n\n Tomasz Wi\u015bniowski urodzi\u0142 si\u0119 w 1958 roku. Podkre\u015bla, \u017ce pochodzi z rodziny katolickiej zar\u00f3wno ze strony ojca, jak i matki. W domu jednak od najm\u0142odszych lat uczono go szacunku wobec ludzi r\u00f3\u017cnych narodowo\u015bci i religii. W\u0142a\u015bnie to wychowanie sprawi\u0142o, \u017ce zacz\u0105\u0142 interesowa\u0107 si\u0119 histori\u0105 spo\u0142eczno\u015bci, kt\u00f3re przez stulecia wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142y Bia\u0142ystok.<\/p>\n\n\n\n Miasto by\u0142o kiedy\u015b miejscem spotkania wielu kultur. Obok Polak\u00f3w mieszkali tu \u017bydzi, Bia\u0142orusini, Litwini i Niemcy. Zag\u0142ada doprowadzi\u0142a do zniszczenia \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci, a kolejne dziesi\u0119ciolecia sprawi\u0142y, \u017ce pami\u0119\u0107 o niej stopniowo znika\u0142a z przestrzeni publicznej.<\/p>\n\n\n\n Wi\u015bniowski patrzy\u0142 na to nie tylko jako mieszkaniec miasta, lecz tak\u017ce jako filolog i kulturoznawca. Studiowa\u0142 w bia\u0142ostockiej filii Uniwersytetu Warszawskiego, a nast\u0119pnie uzyska\u0142 doktorat z kulturoznawstwa na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Z czasem doszed\u0142 do wniosku, \u017ce Bia\u0142ystok wci\u0105\u017c nie posiada miejsca, kt\u00f3re w trwa\u0142y spos\u00f3b opowiada\u0142oby o wielowiekowej obecno\u015bci \u017byd\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Jak sam wspomina:<\/p>\n\n\n\n \u201ePomys\u0142 muzeum nie by\u0142 planowany od zawsze. Wynika\u0142 z pewnej g\u0142\u0119bokiej frustracji, \u017ce przez ca\u0142e lata nie uda\u0142o si\u0119 w Bia\u0142ymstoku stworzy\u0107 niczego trwa\u0142ego, co dotyczy\u0142oby dziedzictwa \u017cydowskiego. Temat ten le\u017ca\u0142 od\u0142ogiem, nikt go nie rusza\u0142.\u201d<\/p>\n\n\n\n Przez wiele lat pr\u00f3bowa\u0142 zainteresowa\u0107 tym pomys\u0142em miejskie instytucje. Rozmowy nie przynios\u0142y jednak oczekiwanych rezultat\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n \u201eNie da\u0142o si\u0119 z nimi dogada\u0107.\u201d<\/p>\n\n\n\n W ko\u0144cu postanowi\u0142 dzia\u0142a\u0107 sam. Razem z grup\u0105 os\u00f3b o podobnych zainteresowaniach za\u0142o\u017cy\u0142 stowarzyszenie non-profit i stworzy\u0142 muzeum, kt\u00f3re funkcjonuje dzi\u0119ki zaanga\u017cowaniu jego tw\u00f3rc\u00f3w oraz wolontariuszy.<\/p>\n\n\n\n Wielokulturowo\u015b\u0107 jako codzienne do\u015bwiadczenie<\/strong><\/p>\n\n\n\n Dla Tomasza Wi\u015bniowskiego kultura nigdy nie by\u0142a zbiorem zamkni\u0119tych \u015bwiat\u00f3w. Przeciwnie \u2014 uwa\u017ca, \u017ce przez stulecia r\u00f3\u017cne spo\u0142eczno\u015bci wzajemnie na siebie oddzia\u0142ywa\u0142y, przejmuj\u0105c j\u0119zyk, zwyczaje, sztuk\u0119 czy kuchni\u0119.<\/p>\n\n\n\n Dlatego opowiadaj\u0105c o kulturze \u017cydowskiej, r\u00f3wnie cz\u0119sto m\u00f3wi o jej zwi\u0105zkach z tradycj\u0105 polsk\u0105, litewsk\u0105, bia\u0142orusk\u0105 czy ukrai\u0144sk\u0105. Jego zdaniem trudno m\u00f3wi\u0107 o kulturach ca\u0142kowicie od siebie oddzielonych.<\/p>\n\n\n\n Dobrym przyk\u0142adem s\u0105 potrawy. \u017bydzi mieszkaj\u0105cy w Polsce, na Litwie czy Ukrainie korzystali z lokalnych produkt\u00f3w i receptur, podobnie jak ich s\u0105siedzi przejmowali elementy kuchni \u017cydowskiej. Podobne zale\u017cno\u015bci mo\u017cna odnale\u017a\u0107 w j\u0119zyku, muzyce czy rzemio\u015ble.<\/p>\n\n\n\n Jednym z temat\u00f3w, kt\u00f3ry szczeg\u00f3lnie fascynuje Wi\u015bniowskiego, s\u0105 malowane macewy. Zwraca uwag\u0119, \u017ce w du\u017cych miastach, takich jak Warszawa, \u0141\u00f3d\u017a czy Lw\u00f3w, nagrobki mia\u0142y zazwyczaj prost\u0105, kamienn\u0105 form\u0119. Inaczej wygl\u0105da\u0142o to w ma\u0142ych sztetlach.<\/p>\n\n\n\n Tam macewy cz\u0119sto pokrywano intensywnymi kolorami. Zdaniem badacza by\u0142a to cz\u0119\u015b\u0107 lokalnej tradycji ludowej, nawi\u0105zuj\u0105cej do bogato zdobionych wn\u0119trz drewnianych synagog. Dobrym przyk\u0142adem jest zrekonstruowana synagoga z Gwo\u017ad\u017aca prezentowana w Muzeum POLIN.<\/p>\n\n\n\n Dlaczego malowano macewy?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Wi\u015bniowski po\u015bwi\u0119ci\u0142 temu zagadnieniu r\u00f3wnie\u017c swoj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 Mniejsze cmentarze \u017cydowskie<\/em>. Podkre\u015bla, \u017ce kolorowe macewy nie by\u0142y wy\u0142\u0105cznie elementem dekoracyjnym.<\/p>\n\n\n\n Z jednej strony mia\u0142y znaczenie religijne. Wed\u0142ug jednej z interpretacji jaskrawe barwy mog\u0142y u\u0142atwia\u0107 zachowanie zasad dotycz\u0105cych rytualnej czysto\u015bci przez kohan\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Istnia\u0142 tak\u017ce wymiar praktyczny. W niewielkich miejscowo\u015bciach rzadko by\u0142o sta\u0107 lokalne spo\u0142eczno\u015bci na kosztowne rze\u017abione nagrobki wykonywane z twardego kamienia. Piaskowiec czy wapie\u0144 by\u0142y znacznie \u0142atwiejsze w obr\u00f3bce, a odpowiednio na\u0142o\u017cona farba pozwala\u0142a uzyska\u0107 efekt wi\u0119kszej g\u0142\u0119bi i wyrazisto\u015bci ornament\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Najwi\u0119cej takich zabytk\u00f3w zachowa\u0142o si\u0119 na Lubelszczy\u017anie, w dawnych wojew\u00f3dztwach \u0142\u00f3dzkim i kieleckim oraz na terenach dzisiejszej Ukrainy.<\/p>\n\n\n\n Dla Tomasza Wi\u015bniowskiego s\u0105 one \u015bwiadectwem nie tylko historii \u017cydowskiej, lecz tak\u017ce wsp\u00f3lnego dziedzictwa Europy \u015arodkowo-Wschodniej. Pokazuj\u0105, \u017ce kultura rozwija\u0142a si\u0119 poprzez wzajemne kontakty r\u00f3\u017cnych spo\u0142eczno\u015bci, a nie w ca\u0142kowitej izolacji.<\/p>\n\n\n\n Rozmawiaj\u0105c o historii \u017byd\u00f3w Europy \u015arodkowo-Wschodniej, Tomasz Wi\u015bniowski cz\u0119sto zwraca uwag\u0119 na znaczenie edukacji. Jego zdaniem przez stulecia spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska, pozbawiona w\u0142asnego pa\u0144stwa i \u017cyj\u0105ca jako mniejszo\u015b\u0107, musia\u0142a szuka\u0107 innych sposob\u00f3w zapewnienia sobie bezpiecze\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n Najcenniejszym kapita\u0142em by\u0142a wiedza.<\/p>\n\n\n\n Rodzice starali si\u0119 zapewni\u0107 dzieciom wykszta\u0142cenie, poniewa\u017c tylko ono mog\u0142o otworzy\u0107 drog\u0119 do samodzielno\u015bci. W wielu sztetlach m\u0142odzi ludzie potrafili czyta\u0107 i pisa\u0107, znali podstawy matematyki oraz pos\u0142ugiwali si\u0119 kilkoma j\u0119zykami \u2013 jidysz, hebrajskim i j\u0119zykami swoich s\u0105siad\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Zdaniem Wi\u015bniowskiego w\u0142a\u015bnie znajomo\u015b\u0107 j\u0119zyk\u00f3w oraz szybki przep\u0142yw informacji dawa\u0142y przewag\u0119 w handlu.<\/p>\n\n\n\n Obrazuje to prostym przyk\u0142adem:<\/p>\n\n\n\n \u201eWyobra\u017amy sobie handlarza pomara\u0144czami w Bia\u0142ymstoku. Dzi\u0119ki kontaktom dowiaduje si\u0119, \u017ce w \u017b\u00f3\u0142kwi owoce s\u0105 znacznie ta\u0144sze. Organizuje transport, zanim konkurencja zd\u0105\u017cy zareagowa\u0107. Informacja by\u0142a i pozostaje jednym z najcenniejszych zasob\u00f3w.\u201d<\/p>\n\n\n\n Dla Wi\u015bniowskiego historia gospodarcza \u017byd\u00f3w pokazuje, jak ogromn\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142y edukacja, sie\u0107 kontakt\u00f3w i umiej\u0119tno\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142pracy ponad granicami.<\/p>\n\n\n\n Szczeg\u00f3lne miejsce w dzia\u0142alno\u015bci Tomasza Wi\u015bniowskiego zajmuje Ukraina. Od wielu lat dokumentuje \u015blady dawnego \u017cycia polskich, \u017cydowskich i ukrai\u0144skich spo\u0142eczno\u015bci. Realizowa\u0142 filmy mi\u0119dzy innymi w Humaniu, \u017b\u00f3\u0142kwi i dawnym Stanis\u0142awowie, rozmawiaj\u0105c z mieszka\u0144cami oraz rejestruj\u0105c miejsca, kt\u00f3re znikaj\u0105 wraz z odchodz\u0105cym pokoleniem \u015bwiadk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Po rozpocz\u0119ciu pe\u0142noskalowej rosyjskiej inwazji w 2022 roku jego zainteresowanie histori\u0105 po\u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 z konkretnym dzia\u0142aniem. Razem z bliskimi przyj\u0105\u0142 pod sw\u00f3j dach osoby uciekaj\u0105ce z Ukrainy przed wojn\u0105.<\/p>\n\n\n\n Pytany o wsp\u00f3\u0142czesne wydarzenia, podkre\u015bla, \u017ce pomoc dla Ukrainy jest dzi\u015b moralnym obowi\u0105zkiem Europy.<\/p>\n\n\n\n Jednocze\u015bnie sprzeciwia si\u0119 uproszczonym ocenom historii relacji polsko-ukrai\u0144skich. Jego zdaniem przesz\u0142o\u015b\u0107 obu narod\u00f3w jest zbyt z\u0142o\u017cona, by sprowadza\u0107 j\u0105 do prostych podzia\u0142\u00f3w na bohater\u00f3w i winnych.<\/p>\n\n\n\n Jak m\u00f3wi, najwi\u0119kszym zagro\u017ceniem dla wolno\u015bci narod\u00f3w Europy \u015arodkowo-Wschodniej pozostaje rosyjski imperializm. To jego osobista ocena, wynikaj\u0105ca zar\u00f3wno z wieloletnich bada\u0144, jak i obserwacji wsp\u00f3\u0142czesnych wydarze\u0144.<\/p>\n\n\n\n Cho\u0107 Tomasz Wi\u015bniowski posiada stopie\u0144 doktora i jest autorem publikacji naukowych, o swojej pracy m\u00f3wi bez patosu.<\/p>\n\n\n\n \u2014 Robi\u0119 wszystkiego po trochu \u2014 przyznaje z u\u015bmiechem.<\/p>\n\n\n\n Jednego dnia oprowadza wycieczk\u0119, innego przygotowuje wystaw\u0119, nagrywa wywiad albo porz\u0105dkuje archiwum. W niewielkim muzeum nie ma wyra\u017anego podzia\u0142u obowi\u0105zk\u00f3w. Ka\u017cdy zajmuje si\u0119 tym, co w danej chwili jest najbardziej potrzebne.<\/p>\n\n\n\n Najwi\u0119kszym wyzwaniem pozostaje brak sta\u0142ego finansowania. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 codziennych prac wykonuj\u0105 spo\u0142ecznicy i wolontariusze.<\/p>\n\n\n\n Mimo to muzeum odwiedzaj\u0105 go\u015bcie z wielu kraj\u00f3w. Najwi\u0119cej jest Polak\u00f3w, ale regularnie przyje\u017cd\u017caj\u0105 r\u00f3wnie\u017c osoby \u017cydowskiego pochodzenia poszukuj\u0105ce rodzinnych korzeni, a tak\u017ce odwiedzaj\u0105cy z Niemiec i Ukrainy.<\/p>\n\n\n\n Niekt\u00f3re wizyty przeradzaj\u0105 si\u0119 w niezwyk\u0142e spotkania. Go\u015bcie przynosz\u0105 fotografie, dokumenty lub rodzinne wspomnienia. Je\u015bli wyra\u017caj\u0105 zgod\u0119, Wi\u015bniowski nagrywa ich relacje i publikuje je w internecie, tworz\u0105c archiwum pami\u0119ci dost\u0119pne dla kolejnych pokole\u0144.<\/p>\n\n\n\n Tomasz Wi\u015bniowski nie oczekuje, \u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 muzeum zmieni ca\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo. Wie, \u017ce dzi\u015b zainteresowanie histori\u0105 cz\u0119sto przegrywa z kr\u00f3tkimi przekazami obecnymi w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych.<\/p>\n\n\n\n Mimo to dostrzega powody do ostro\u017cnego optymizmu.<\/p>\n\n\n\n Przez trzy lata funkcjonowania muzeum nie dosz\u0142o do \u017cadnego aktu wandalizmu. Nikt nie zniszczy\u0142 ekspozycji ani nie pojawi\u0142y si\u0119 antysemickie napisy.<\/p>\n\n\n\n Nie wie, z czego to wynika. By\u0107 mo\u017ce mieszka\u0144cy szanuj\u0105 miejsce stworzone z autentycznego zaanga\u017cowania. By\u0107 mo\u017ce rzeczywisto\u015b\u0107 okazuje si\u0119 spokojniejsza ni\u017c obraz wy\u0142aniaj\u0105cy si\u0119 z internetowych spor\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Dla niego najwa\u017cniejsze jest jednak co\u015b innego.<\/p>\n\n\n\n Historia Holocaustu nie powinna by\u0107 wy\u0142\u0105cznie przedmiotem szkolnych lekcji. Ma przypomina\u0107, do czego prowadz\u0105 uprzedzenia, nienawi\u015b\u0107 i oboj\u0119tno\u015b\u0107. Pami\u0119\u0107 o przesz\u0142o\u015bci nie zmienia \u015bwiata sama w sobie, ale mo\u017ce pom\u00f3c unikn\u0105\u0107 powtarzania dawnych b\u0142\u0119d\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Na zako\u0144czenie pytam Tomasza Wi\u015bniowskiego, z czego jest najbardziej dumny.<\/p>\n\n\n\n Nie zastanawia si\u0119 d\u0142ugo.<\/p>\n\n\n\n \u201eWy\u0142\u0105cznie z tego, \u017ce to muzeum w og\u00f3le istnieje i funkcjonuje.\u201d<\/p>\n\n\n\n Po chwili dodaje, \u017ce r\u00f3wnie wa\u017cni s\u0105 ludzie, kt\u00f3rzy od pocz\u0105tku wspieraj\u0105 t\u0119 inicjatyw\u0119.<\/p>\n\n\n\n Wolontariusze po\u015bwi\u0119caj\u0105 sw\u00f3j czas, pomagaj\u0105 oprowadza\u0107 go\u015bci, porz\u0105dkuj\u0105 zbiory i organizuj\u0105 kolejne wydarzenia. To dzi\u0119ki ich pracy niewielkie muzeum ka\u017cdego dnia pozostaje otwarte.<\/p>\n\n\n\n Patrz\u0105c na Tomasza Wi\u015bniowskiego trudno odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce zale\u017cy mu na osobistym uznaniu. Znacznie cz\u0119\u015bciej m\u00f3wi o miejscach, ludziach i historiach ni\u017c o sobie. By\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego jego muzeum sta\u0142o si\u0119 czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c zbiorem eksponat\u00f3w. Jest miejscem rozmowy o pami\u0119ci, odpowiedzialno\u015bci i wsp\u00f3lnej historii mieszka\u0144c\u00f3w tej cz\u0119\u015bci Europy.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Drzwi niewielkiego muzeum w Bia\u0142ymstoku otwieraj\u0105 si\u0119 jak ka\u017cdego dnia. Tomasz Wi\u015bniowski sam przygotowuje ekspozycj\u0119, wita pierwszych odwiedzaj\u0105cych i odpowiada<\/p>\n","protected":false},"author":103,"featured_media":20568,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_container_layout":"default_layout","colormag_page_sidebar_layout":"default_layout","_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_feature_clip_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_post_was_ever_published":false,"_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[64,262,151],"tags":[],"class_list":["post-20563","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","category-konkurs","category-reportaz"],"yoast_head":"\nInformacja jako spos\u00f3b na przetrwanie<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Ukraina \u2013 historia, kt\u00f3ra nadal trwa<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Muzeum tworzone ka\u017cdego dnia<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Dlaczego warto pami\u0119ta\u0107<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Powody do dumy<\/h2>\n\n\n\n