Do tej niedzieli \u015blubu Mary\u015bki i Janka wszyscy niemal podejrzewali, \u017ce kto\u015b donosi Niemcom, co dzieje si\u0119 we wsi, kto z kim si\u0119 k\u0142\u00f3ci, kto zabi\u0142 \u015bwini\u0119, albo ciel\u0119, bo zaraz podje\u017cd\u017cali \u017candarmi i zabierali mi\u0119so, a nawet zdarzy\u0142o si\u0119, \u017ce przyjechali w dwa dni po zabiciu i zabrali wszystkie wyroby: kie\u0142basy, kiszki, salcesony, szynki. Prawie zawsze zabierali gospodarza i dobrze jak wraca\u0142 po paru godzinach obity, posiniaczony, a zdarzy\u0142o si\u0119 te\u017c, \u017ce nie wr\u00f3ci\u0142 ani tego dnia, ani nast\u0119pnego, a po miesi\u0105cu przysz\u0142a kartka, \u017ce przebywa na robotach przymusowych. Wszyscy wi\u0119c podejrzewali, gadali o tym, szukali, kto by to by\u0142, ale na tym si\u0119 ko\u0144czy\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
Teraz, po weselu, wszyscy m\u00f3wili, \u017ce uratowa\u0142 sytuacj\u0119 Major, \u017ce gdyby nie on, to zgarn\u0119liby ca\u0142e wesele i wywie\u017ali do Niemiec na roboty albo do obozu. Kilku zacnych gospodarzy wybra\u0142o si\u0119 do ksi\u0119dza, zasi\u0119gn\u0105\u0107 j\u0119zyka, gdzie by\u0142, czy go przes\u0142uchiwali, czy mo\u017ce podejrzewa kogo\u015b o donosy. Ksi\u0105dz powiedzia\u0142 tylko, \u017ce nie wie\u017ali go do miasta na \u017candarmeri\u0119, wi\u0119c nie by\u0142o \u017cadnego przes\u0142uchania. Podwie\u017ali mnie \u2013 opowiada\u0142 \u2013 w pobli\u017ce ko\u015bcio\u0142a i kazali wraca\u0107 do domu, a potem przyjecha\u0142 Major i powiedzia\u0142, \u017ce musz\u0119 z nim pojecha\u0107, aby uspokoi\u0107 ludzi, bo gro\u017c\u0105 mu, \u017ce ich oszuka\u0142, wi\u0119c siad\u0142em z nim na motor i pojecha\u0142em. Uczciwy ten Major \u2013 ksi\u0105dz m\u00f3wi\u0142 przyciszonym g\u0142osem, jakby sam do siebie \u2013 a do ch\u0142op\u00f3w powiedzia\u0142, \u017ceby chroni\u0107 tego Niemca, aby mu si\u0119 co z\u0142ego nie sta\u0142o, bo przecie\u017c wiecie, \u017ce wariat\u00f3w nigdzie i nigdy nie brakuje.<\/p>\n\n\n\n
Natomiast co do podejrze\u0144, kto mo\u017ce donosi\u0107, ksi\u0105dz nie chcia\u0142 si\u0119 wypowiada\u0107, zgodzi\u0142 si\u0119 jednak, \u017ce na pewno jest taki i \u017ce o weselu poinformowa\u0142 Niemc\u00f3w, \u017ce uczestnicz\u0105 w tym \u00bbj\u0119drusie\u00ab, ale kto to mo\u017ce by\u0107, nie ma zielonego poj\u0119cia. Ch\u0142opom wystarczy\u0142o, \u017ce proboszcz utwierdzi\u0142 ich w przekonaniu, \u017ce jest szpicel, kt\u00f3ry donosi, a kto to jest, to ju\u017c sobie sami poradz\u0105, bo maj\u0105 swoje sposoby.<\/p>\n\n\n\n
Wieczorem zebrali si\u0119 u so\u0142tysa, aby uradzi\u0107, jak rozwi\u0105za\u0107 tajemnic\u0119. Gospodarz wyci\u0105gn\u0105\u0142 flaszk\u0119 samogonu, produkcji miejscowej, postawi\u0142 te\u017c kubki, grube porcelitowe, w kt\u00f3rych zwykle pili mleko i co\u015b na przek\u0105sk\u0119. Wypili, aby ruszy\u0107 z miejsca. Ruszy\u0142 Franek. Opowiedzia\u0142, co ksi\u0105dz m\u00f3wi\u0142. Wszyscy przytakn\u0119li, \u017ce Major uratowa\u0142 ich i wie\u015b, \u017ce Niemiec a porz\u0105dny, \u017ce Mary\u015bka nie chcia\u0142a z nim, to m\u00f3g\u0142 si\u0119 zem\u015bci\u0107, a on jednak\u2026 Ale co z tym szpiclem?<\/p>\n\n\n\n
Edek zacz\u0105\u0142, \u017ce ma takie podejrzenie, bo zauwa\u017cy\u0142, \u017ce gdy si\u0119 dzieje co\u015b wa\u017cnego we wsi to zawsze zjawia si\u0119 Maniek, a kilka razy widzia\u0142 go przyczajonego w ogr\u00f3dku pod oknem, a jak siedzieli kiedy\u015b u K\u0119ckiego w stodole, to sta\u0142 w krzaku dzikiego bzu przy wrotach\u2026 S\u0142uchali tego opowiadania Edka w skupieniu, bo pewnie nie bardzo wierzyli w to, co m\u00f3wi\u0142\u2026 Przecie wszyscy znali Ma\u0144ka, cichy, grzeczny, nie wadzi\u0142 nikomu, ministrant\u2026 i takie rzeczy? nie do wiary! Jeden nawet zapyta\u0142, czy Edek wie, co m\u00f3wi, czy nie ma czasem jakiej z\u0142o\u015bci do Ma\u0144ka, bo przecie gdyby to by\u0142a prawda, to trzeba by Ma\u0144ka zlikwidowa\u0107\u2026 i radzi\u0142 rzecz sprawdzi\u0107, bo nie wierzy, aby to by\u0142a prawda\u2026<\/p>\n\n\n\n
Edek przesta\u0142 opowiada\u0107. Zdecydowanie zaprzeczy\u0142, aby mia\u0142 do Ma\u0144ka jak\u0105\u015b z\u0142o\u015b\u0107, \u017ce gdyby nie widzia\u0142, to te\u017c by nie wierzy\u0142! Jeszcze kilku m\u00f3wi\u0142o, ale ton by\u0142 wsp\u00f3lny \u00bbniedowiary\u00ab. Na chwil\u0119 zapad\u0142a cisza, s\u0142ycha\u0107 by\u0142o sapanie, kt\u00f3ry\u015b g\u0142o\u015bno kichn\u0105\u0142 i to kichni\u0119cie wyrwa\u0142o ich z zadumy, a so\u0142tys pola\u0142 samogonu\u2026 J\u00f3zek, szanowany gospodarz, jeden z trzech, kt\u00f3rzy chodzili do ksi\u0119dza, podni\u00f3s\u0142 si\u0119, bo musia\u0142 wyj\u015b\u0107 za potrzeb\u0105, ale zapowiedzia\u0142, \u017ce zaraz wr\u00f3ci. Nie by\u0142o po nim wida\u0107, \u017ce pi\u0142, wyszed\u0142 energicznie z izby, zszed\u0142 po drewnianych schodkach i stan\u0105wszy przy p\u0142ocie sika\u0142 d\u0142ugo, a kiedy sko\u0144czy\u0142 powiedzia\u0142 z zadowoleniem, ul\u017cy\u0142o mi.<\/p>\n\n\n\n
Ju\u017c wszed\u0142 na pierwsze stopnie drewnianych schod\u00f3w, gdy zauwa\u017cy\u0142, \u017ce wysokie malwy pod oknem jako\u015b dziwnie si\u0119 poruszy\u0142y, cho\u0107 nie by\u0142o wiatru, wi\u0119c zatrzyma\u0142 si\u0119, popatrzy\u0142 w tamtym kierunku i zobaczy\u0142 jaki\u015b niewyra\u017any cie\u0144 przyklejony do podmur\u00f3wki, wtedy zawo\u0142a\u0142 ch\u0142opy chod\u017ata no tu, cofn\u0105\u0142 si\u0119 ze stopni, zrobi\u0142 dwa kroki w kierunku malw i cienia i zapyta\u0142: kto tu jest?\u201d Cie\u0144 ani drgn\u0105\u0142, wi\u0119c wrzasn\u0105\u0142: \u201ekto tu jest! Wy\u0142a\u017a!\u201d. Tamci wybiegli z cha\u0142upy rozgor\u0105czkowani i jeden przez drugiego: co si\u0119 dziej, kto, gdzie\u2026 Wtedy J\u00f3zef, czuj\u0105c wsparcie koleg\u00f3w, zanurzy\u0142 si\u0119 w dorodne malwy i po chwili wypchn\u0105\u0142 w smug\u0119 \u015bwiat\u0142a padaj\u0105cego z okna cz\u0142owieka\u2026 Rany Boskie, Maniek, a co ty tu robisz? \u2013 zapyta\u0142 so\u0142tys. Nic, tylko chcia\u0142em uci\u0105\u0107 kilka malw i zgubi\u0142em kozik, ale nie tu, gdzie\u015b po drodze\u2026 Dopiero tu zobaczy\u0142em, \u017ce go nie mam w kieszeni. Edek sta\u0142 sparali\u017cowany, nawet w md\u0142ym \u015bwietle s\u0105cz\u0105cym si\u0119 przez okno wida\u0107 by\u0142o, \u017ce jest blady, a sam w pewnej chwili poczu\u0142 dr\u017cenie n\u00f3g i gdzie\u015b w \u015brodku jakby si\u0119 co\u015b gotowa\u0142o. Nie m\u00f3wi\u0142 nic. R\u0119ce w kieszeniach spodni same zacisn\u0119\u0142y si\u0119 w pi\u0119\u015bci\u2026 To nie by\u0142a z\u0142o\u015b\u0107, chcia\u0142 tylko cos zatrzyma\u0107, \u017ceby nie uciek\u0142o\u2026<\/p>\n\n\n\n
Maniek, masz nas za g\u0142upk\u00f3w \u2013 nieco poirytowany powiedzia\u0142 J\u00f3zef. Chod\u017a do cha\u0142upy, co tu sta\u0107, ciemno, w \u015brodku widno, du\u017co mo\u017cna zobaczy\u0107, nawet bez s\u0142\u00f3w\u2026 E, nie p\u00f3jd\u0119, bo spieszy mi si\u0119\u2026 a dok\u0105d ci si\u0119 tak spieszy \u2013 zapyta\u0142 J\u00f3zef. Chod\u017a, chod\u017a, a po malwy przyjdziesz jutro, za dnia, to sobie wytniesz \u0142adne, naj\u0142adniejsze i po drodze mo\u017ce znajdziesz kozik\u2026 Otoczyli Ma\u0144ka i musia\u0142 i\u015b\u0107, ale wida\u0107 by\u0142o mu bardzo ci\u0119\u017cko, bo ju\u017c na pierwszym stopniu potkn\u0105\u0142 si\u0119 i wtedy z kieszeni marynarki wy\u015blizn\u0105\u0142 si\u0119 pistolet, chcia\u0142 go podnie\u015b\u0107, ale id\u0105cy tu\u017c przy nim J\u00f3zef by\u0142 szybszy\u2026 Maniek, chyba poczu\u0142, \u017ce p\u0119tla zaciska si\u0119, zacz\u0105\u0142 szlocha\u0107 i prosi\u0107, aby go pu\u015bcili, przecie\u017c nic z\u0142ego nie zrobi\u0142, to czego chc\u0105 od niego, przecie go znaj\u0105, zawo\u0142ajcie matk\u0119, po\u015bwiadczy, \u017ce nic z\u0142ego nie zrobi\u0142em\u2026 Jego s\u0142owa wpad\u0142y w pustk\u0119, nikt si\u0119 nie odezwa\u0142, instynktownie mocniej zwarli kr\u0105g i wprowadzili Ma\u0144ka do \u015brodka\u2026 By\u0142 blady jak \u015bciana, oczy mu b\u0142yszcza\u0142y od \u0142ez\u2026 So\u0142tys podszed\u0142 do sto\u0142u, przy kt\u00f3rym dopiero co siedzieli i zastanawiali si\u0119 jak znale\u017a\u0107 tego, co donosi Niemcom, a on sam wpad\u0142 im w r\u0119ce\u2026 So\u0142tys wzi\u0105\u0142 ze sto\u0142u szklank\u0119 i nala\u0142 do niej samogonu, do po\u0142owy\u2026 Pij, Maniek, poczujesz si\u0119 lepiej\u2026 i poda\u0142 mu szklank\u0119, ale Maniek wybe\u0142kota\u0142, \u017ce przecie\u017c wiedz\u0105, \u017ce nie pije, ale raz mo\u017cesz, a dzisiaj jest wyj\u0105tkowy dzie\u0144 to mo\u017cesz zrobi\u0107 wyj\u0105tek \u2013 t\u0142umaczy\u0142 spokojnie so\u0142tys.<\/p>\n\n\n\n
Edek siad\u0142 za sto\u0142em na \u0142awie, oparty o \u015bcian\u0119, zamkn\u0105\u0142 oczy i by\u0142 chyba w innym \u015bwiecie, bo policzki si\u0119 zarumieni\u0142y, ca\u0142a twarz odtaja\u0142a, zmi\u0119k\u0142a, tylko r\u0119ce opar\u0142 na stole, spl\u00f3t\u0142 palce jak do pacierza i mocno zaciska\u0142, bo sta\u0142y si\u0119 prawie bia\u0142e. Wy\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 z tego \u015bwiata intrygi, zak\u0142amania, zbrodni i pr\u00f3bowa\u0142 odtworzy\u0107 swoje my\u015blenie, przeczucia\u2026 Czy sam wierzy\u0142, \u017ce Maniek mo\u017ce by\u0107 donosicielem? przecie\u017c zna\u0142 go jeszcze z przedszkola na Karcz\u00f3wce, tyle razy bawili si\u0119 wsp\u00f3lnie, potem chodzili do szko\u0142y, cz\u0119sto wracali razem z ko\u015bcio\u0142a do domu\u2026 kiedy p\u0119k\u0142o zaufanie, zacz\u0119\u0142y si\u0119 koszmarne domys\u0142y i podejrzenia? Kiedy? Chyba wtedy, gdy go zobaczy\u0142 w tym krzaku dzikiego bzu\u2026 a potem ju\u017c wszystko by\u0142o podejrzane, wszystko\u2026W pewnym czasie Maniek stroni\u0142 od zabawy, od koleg\u00f3w, stawa\u0142 si\u0119 samotnikiem, trudno by\u0142o zasta\u0107 go w domu, nawet do ko\u015bcio\u0142a chodzi\u0142 rzadko\u2026 Ksi\u0105dz pyta\u0142, co si\u0119 z Ma\u0144kiem dzieje\u2026 Ale nikt nic nie wiedzia\u0142, wi\u0119c pozostawiono Ma\u0144ka samemu sobie, bo jak kto nie chce si\u0119 spotyka\u0107, to trudno go zmusza\u0107\u2026<\/p>\n\n\n\n
Z tej zadumy wyrwa\u0142 Edka so\u0142tys, kt\u00f3ry podszed\u0142 do sto\u0142u z jakim\u015b papierem, popatrz Edek, tu jest twoje nazwisko. Edek szybko oprzytomnia\u0142, co to jest i sk\u0105d to masz? \u2013 zapyta\u0142. A mio\u0142 w Kieszeni kapoty, patrzoj, jest tu spisano ca\u0142o wie\u015b, wszystkie\u2026 s\u0105 Jedynoki, Perloki, Boszczyki, Nogaje, R\u0119bosze, Kud\u0142y, Kwiatkowskie, Sieradzany, no wszystkie\u2026 no i ty tu jeste\u015b!<\/p>\n\n\n\n
Konsternacja, zaskoczenie, swoisty parali\u017c psychiczny. Chcieli koniecznie dowiedzie\u0107 si\u0119, po co ta lista, ale Maniek milcza\u0142, twarz mu si\u0119 \u015bci\u0105gn\u0119\u0142a, skamienia\u0142a, usta zaci\u0119te, nie patrzy\u0142 na nich. Po co ci ta lista, kogo mia\u0142e\u015b wskaza\u0107 pierwszego do wyw\u00f3zki, ile dostajesz za \u0142ebka, gdzie masz spotkania\u2026 wykrzykiwali te pytania jeden przed drugim\u2026 Nie odpowiada\u0142. Mo\u017ce tych pyta\u0144 by\u0142o za wiele, a mo\u017ce w og\u00f3le do niego nie dociera\u0142y? Kiedy na chwil\u0119 zapanowa\u0142a ci\u0119\u017cka cisza, Maniek otworzy\u0142 oczy: chc\u0119 si\u0119 spotka\u0107 z ksi\u0119dzem, przywie\u017acie ksi\u0119dza \u2013 zn\u00f3w zapad\u0142 w siebie, a oni szybko naradzali si\u0119, co dalej robi\u0107. Wreszcie J\u00f3zef zdecydowa\u0142, \u017ce pojedzie po ksi\u0119dza, tylko musi przygotowa\u0107 w\u00f3z, bo przecie nie b\u0119dzie wi\u00f3z\u0142 Proboszcza w gnojnicach\u2026 J\u00f3zef wyszed\u0142, a oni siedli przy stole i czekali. Ma\u0144kowi te\u017c kazali usi\u0105\u015b\u0107\u2026<\/p>\n\n\n\n
Do ko\u015bcio\u0142a nie by\u0142o daleko, J\u00f3zef sprawi\u0142 si\u0119 szybko, ale kiedy podjecha\u0142 pod plebani\u0119 u ksi\u0119dza ciemno. Zapuka\u0142 delikatnie \u2013 cisza; drugi raz \u2013 cisza; wreszcie za\u0142omota\u0142 mocno, wtedy w jednym oknie zapali\u0142o si\u0119 \u015bwiat\u0142o. Po chwili cicho pad\u0142o pytanie: kto? Sw\u00f3j, to ja, J\u00f3zef, w pilnej sprawie do ksi\u0119dza Proboszcza. Do chorego? \u2013 zapyta\u0142 duchowny i nie czekaj\u0105c na odpowied\u017a otworzy\u0142 drzwi. J\u00f3zef chyba mia\u0142 niet\u0119g\u0105 min\u0119, bo ksi\u0105dz przestraszy\u0142 si\u0119, nerwowo zapyta\u0142, co si\u0119 sta\u0142o\u2026<\/p>\n\n\n\n
Prosz\u0119 ksi\u0119dza, niech si\u0119 ksi\u0105dz ogarnie i jedzie ze mn\u0105, w\u00f3z stoi gotowy, a po drodze opowiem wszystko. Rzeczywi\u015bcie ksi\u0105dz w\u0142o\u017cy\u0142 sutann\u0119 na pi\u017cam\u0119, narzuci\u0142 na ramiona obszern\u0105 peleryn\u0119 i wyszli. \u015awieci\u0142 ksi\u0119\u017cyc, by\u0142a pe\u0142nia. Siedzieli obok siebie, jechali w ciszy. Ksi\u0105dz trawiony ciekawo\u015bci\u0105 poprosi\u0142 J\u00f3zefa o wyja\u015bnienie tego wszystkiego. Jeszcze chwil\u0119 by\u0142o cicho. W t\u0119 cisz\u0119 pad\u0142y pierwsze s\u0142owa J\u00f3zefa: z\u0142apali\u015bmy szpicla. Jest nim Maniek\u2026 On prosi\u0142, aby ksi\u0119dza przywie\u017a\u0107. Proboszcz zareagowa\u0142: Matko Boska Przenaj\u015bwi\u0119tsza, Maniek? To niemo\u017cliwe, to jakie\u015b nieporozumienie, co wy m\u00f3wicie, J\u00f3zefie\u2026 J\u00f3zef opowiedzia\u0142 jak wr\u00f3cili od ksi\u0119dza, zeszli si\u0119 u so\u0142tysa i radzili, co dalej robi\u0107\u2026 Wyszed\u0142em za potrzeb\u0105 i zobaczy\u0142em Ma\u0144ka ukrytego pod oknem w malwach. Kiedy prowadzili\u015bmy go do cha\u0142upy, potkn\u0105\u0142 si\u0119 i wtedy z kieszeni wypad\u0142 mu rewolwer, a w domu znale\u017ali\u015bmy przy nim list\u0119 ca\u0142ej wsi\u2026 S\u0142uchaj\u0105c tej opowie\u015bci ksi\u0105dz powtarza\u0142: Matko Przenaj\u015bwi\u0119tsza, Jezu\u2026 to nie mo\u017ce by\u0107 prawda, Maniek, Maniek\u2026 to nieprawda\u2026<\/p>\n\n\n\n
Dojechali, weszli do izby, ksi\u0105dz pochwali\u0142 Pana Boga, oni wstali na to powitanie\u2026 Maniek te\u017c stan\u0105\u0142 i powoli podszed\u0142 do ksi\u0119dza: chc\u0119 si\u0119 wyspowiada\u0107 \u2013 powiedzia\u0142. Wszyscy popatrzyli na siebie, Proboszcz da\u0142 znak, \u017ceby ich zostawiono, wi\u0119c wyszli na ganek. Do\u015b\u0107 d\u0142ugo trwa\u0142a rozmowa Ma\u0144ka z ksi\u0119dzem, wreszcie drzwi si\u0119 otworzy\u0142y, wi\u0119c wr\u00f3cili do izby. Maniek siedzia\u0142 spokojny, g\u0142ow\u0119 opu\u015bci\u0142, r\u0119ce opar\u0142 na kolanach. W izbie by\u0142o duszno, kto\u015b podszed\u0142 i uchyli\u0142 drzwi, aby wpad\u0142o troch\u0119 \u015bwie\u017cego powietrza i wr\u00f3ci\u0142 na miejsce przy stole. Maniek by\u0142 nieruchomy, ale nagle poderwa\u0142 si\u0119 i zwinnie pobieg\u0142 w otwarte drzwi. Zanim si\u0119 pozbierali, wyszli z za sto\u0142u, wybiegli za nim, kamie\u0144 w wod\u0119, przepad\u0142. Szukali go w obej\u015bciu, w stajni, w stodole, w oborze, w chlewie\u2026 przepad\u0142; szukali w pobliskich zaro\u015blach \u2013 pustka; wyszli na drog\u0119, w ksi\u0119\u017cycowej po\u015bwiacie nawet cienia nieby\u0142o\u2026 Edek by\u0142 got\u00f3w strzela\u0107, gdyby si\u0119 pojawi\u0142, wi\u0119c trzyma\u0142 rewolwer w pogotowiu do strza\u0142u\u2026 By\u0142o ju\u017c dobrze po p\u00f3\u0142nocy, kiedy J\u00f3zef odwozi\u0142 ksi\u0119dza do domu.<\/p>\n\n\n\n
Trzy dni wie\u015b \u017cy\u0142a w najwy\u017cszym napi\u0119ciu spodziewaj\u0105c si\u0119 najazdu Niemc\u00f3w i egzekucji masowej. Po trzech dniach napi\u0119cie opad\u0142o. Znaleziono Ma\u0144ka. Powiesi\u0142 si\u0119 w lesie, w bardzo g\u0119stym m\u0142odniaku, powiesi\u0142 si\u0119 na pasku od spodni. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Do tej niedzieli \u015blubu Mary\u015bki i Janka wszyscy niemal podejrzewali, \u017ce kto\u015b donosi Niemcom, co dzieje si\u0119 we wsi, kto z kim si\u0119 k\u0142\u00f3ci, kto zabi\u0142 \u015bwini\u0119, albo ciel\u0119, bo zaraz podje\u017cd\u017cali \u017candarmi i zabierali mi\u0119so, a nawet zdarzy\u0142o si\u0119, \u017ce przyjechali w dwa dni po zabiciu i zabrali wszystkie wyroby: kie\u0142basy, kiszki, salcesony, szynki. Prawie zawsze zabierali gospodarza i dobrze jak wraca\u0142 po paru godzinach obity, posiniaczony, a zdarzy\u0142o si\u0119 te\u017c, \u017ce nie wr\u00f3ci\u0142 ani tego dnia, ani nast\u0119pnego, a po miesi\u0105cu przysz\u0142a kartka, \u017ce przebywa na robotach przymusowych. Wszyscy wi\u0119c podejrzewali, gadali o tym, szukali, kto by to by\u0142, ale na tym si\u0119 ko\u0144czy\u0142o.<\/p>\n","protected":false},"author":24,"featured_media":2191,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_container_layout":"default_layout","colormag_page_sidebar_layout":"default_layout","_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[73,39,12,232],"tags":[79,72,71,86],"class_list":["post-2189","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia","category-literatura","category-spoleczenstwo","category-stanislaw-zak","tag-historia","tag-literatura","tag-opowiadanie","tag-stanislawzak"],"yoast_head":"\n